Türk esgeriniň Somalide gulluk möhleti ýene 2 ýyl uzaldyldy

Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň (TBMM) Somalide Türk medaragly Güýçleriniň (TAF) elementleriniň gulluk möhletini uzaltmak barada möhüm karar berdi. Mejlisiň başlygyna Prezident Rejep Taýyp Erdoganyň goly bilen gowşurylan memorandumyň çäginde Somalide türk esgeriniň gulluk möhleti 2026-njy ýylyň 27-nji iýulyndan başlap ýene 2 ýyl uzaldyldy. Bu karar sebitdäki howpsuzlyk dinamikasy we Türkiýäniň Gündogar Afrikadaky strategiki nukdaýnazaryndan möhüm öwrülişik hasaplanýar.

Somali rugsadynyň sebäpleri we kanuny esaslary

Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy tarapyndan kabul edilen teklipde Somaliniň durnuklylygynyň we howpsuzlygynyň tutuş Gündogar Afrika sebiti üçin möhüm ähmiýete eýe bolandygy nygtaldy. 2011-nji ýyldan bäri Türkiye bilen Somaliniň Federal hökümetiniň arasynda syýasy, ykdysady, jemgyýetçilik we harby ugurlarda köptaraplaýyn hyzmatdaşlygyň alnyp barylýandygy mälim edildi. Türk medaragly Güýçleriniň 10 ýyldan gowrak wagt bäri Somali goşunyna tälim, tehniki we ylmy hyzmatdaşlyk şertnamasynyň çäginde Harby hyzmatdaşlyk we Tehniki Hyzmatdaşlyk Ylalaşygy, Çarçuwaly Ylalaşyk Hyzmatdaşlyk Ylalaşygynyň çäginde taýýarlanylýar. ýurtlar.

Memorandumyň tekstinde Somaliniň baý baýlyklaryna we goranyş potensialyna garamazdan, ykdysady ýetmezçilikler sebäpli terrorçylyk, garakçylyk, bikanun balyk tutmak we bikanun getirmek ýaly howplara garşy göreşmekde kynçylyk çekýändigi aýdyldy. BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň (UNSC) 2023-nji ýylyň 1-nji dekabryndaky kararynyň çäginde Somali hökümetiniň bu howplara garşy Türkiýeden harby goldaw sorandygy habar berilse-de, Türk medaragly Güýçleriniň elementleriniň Somaliniň deňiz ýurisdiksiýa sebitlerini öz içine alýan sebitlerinde hyzmat etmegi üçin ýol açyldy. Kararyň konstitusiýa esaslary, 2024-nji ýylyň 27-nji iýulyndaky 1423 belgili GNAT karary we Konstitusiýanyň 92-nji maddasydy.

Syýasy partiýalardan kanun taslamasyna dürli çemeleşmeler

Memorandum boýunça geçirilen ýygnaklarda syýasy partiýalaryň wekilleri ýer aldylar we dürli pikirlerini we tankytlaryny aýtdylar. Täze ýol partiýasynyň Bursa orunbasary Cemalettin Kani Torun Türkiýanyň Somalide imperiýa maksadynyň ýokdugyny, ýykylan döwleti dikeltmäge synanyşýandygyny aýtdy. Şeýle-de bolsa, Somaliniň häzirki wagtda diňe bir howpsuzlyga däl, eýsem konstitusiýa tertibine we demokratiýa gönükdirilen täze bosagada durýandygyny mälim etdi we syýasaty diňe harby usullar bilen dolandyrmaly däldigini duýdurdy.

İYİ Partiýa toparynyň başlygynyň orunbasary Turhan Çömez bu teklibe berk tankyt etdi. Somaliniň Türkiýäniň diplomatik pasportlary üçin wiza talap edýändigini ýatladýan Çömez, sebite iberiljek esgerleriň we ok-därileriň mukdarynyň näbellidigini öňe sürdi. Al-Shabaab terror guramasy bilen Somali goşunynyň arasyndaky gapma-garşylyklaryň hasam güýçlenendigini mälim eden Çömez, "Türk goşunlary ol ýerde Al-Şabaab bilen gyzgyn çaknyşyk gurarmy? Munuň üçin günäkär kim bolar?" Sorag berdi we İYİ partiýasy hökmünde anyk jogap almasa bu teklibi goldamajakdyklaryny aýtdy.

MHP Kaýseri orunbasary mailsmail Özdemir bu teklibi doly goldaýandyklaryny mälim etdi. Günbatar kolonial güýçleriniň Afrika nebit we altyn gözleri bilen seredýändigini, Türkiýe halka gönükdirilen syýasaty ýöredýändigini aýdyp, Özdemir Türkiýanyň Somalide guran kosmos bazasynyň strategiki ähmiýetine ünsi çekdi. DEM partiýasynyň wekili Diýarbakyryň orunbasary Sewilaý Çelenk, teklibe garşydyklaryny aýtdy we parahatçylygyň militaristik syýasatlar bilen gurlup bilinmejekdigini öňe sürdi. CHP Stambulyň orunbasary Namyk Tan hem türk goşunynyň halkara parahatçylygy goraýyş missiýalaryna garşy däldigini aýtdy, ýöne mazmuny aýan edilmedik gizlin şertnamalara esaslanyp 2 ýyllyk rugsatnamanyň berilmegini tankytlady. Tan Somali bilen goňşulary (Somalilandiýa we Efiopiýa) arasyndaky dartgynlygyň Türkiýäni göni konfliktiň tarapyna öwürmeli däldigini aýtdy.

AK partiýasynyň Eskişehiriň orunbasary Fatih Dönmez bu meseläni gorap, bu meseläniň diňe bir howpsuzlyk meselesi bolman, eýsem soňky 24 ýylda Türkiýäniň ädim ädýän energiýa gözýetiminiň, deňiz diplomatiýasynyň we "Türkiýe asyry" maksatlarynyň bir bölegidigini aýtdy.

ovalowadan erbet habar we Mejlisiň gün tertibi baradaky beýleki düzgünler

Duşuşyklarda İYİ partiýa toparynyň başlygynyň orunbasary Turhan Çömez, Milli Goranmak Uniwersiteti ovaalowa 18-nji esasy baza serkerdeliginde okaýan 4 okuwçynyň aşa yssy sebäpli keselhana ýerleşdirilendigini we bu okuwçylaryň biriniň gün batmagy sebäpli şehit bolandygyny aýtdy. Oppozisiýa we dolandyryjy deputatlar şehit bolan esgere Taňrynyň rehimini arzuw etdiler we harby bölümlerde yssy howa garşy gyssagly çäreleri görmäge çagyrdylar.

Beýleki tarapdan, AK partiýasynyň Mejlisiň iş wagty we gün tertibi baradaky toparynyň teklibi kabul edildi. Şunuň bilen baglylykda, iň pes pensiýany ýokarlandyrmagy hem öz içine alýan omnibus kanun taslamasy gün tertibiniň başynda goýuldy. Talyplaryň amnistiýasyny we ýokary bilim düzgünlerini öz içine alýan kanun taslamasy ikinji orunda bolsa, BMG-nyň Howanyň üýtgemegi baradaky Çarçuwaly konwensiýasy we Pari Agreement şertnamasy sekretariaty baradaky halkara şertnama üçünji ýeri eýeledi. Bu möhüm kanun taslamalary ýerine ýetirilmese, Mejlis 24-nji iýul, anna güni işini dowam etdirer diýen karara gelindi.