Türk syýasatynda çärýek asyrlyk sepgit: AK partiýasynyň 25 ýyllyk häkimiýete we üýtgeşiklige syýahaty

Türkiýäniň syýasy taryhynyň iň dinamik we üýtgeýän aktýorlaryndan biri bolan Adalat we Ösüş Partiýasy (AK Partiýasy) çärýek asyrlyk ýaýlym durmuşyny we syýasy göreşini terk edip, 25 ýyllygyny belleýär. 2001-nji ýylyň 14-nji awgustynda Türkiýanyň 39-njy partiýasy hökmünde döredilen AK partiýasy, Rejep Taýyp Erdogan -yň ýolbaşçylygyndaky "Wirtual hereket" tarapyndan soňky döwürde türk syýasatynyň merkezinde ýerleşdi. Erdoganyň döredilen gününde "Mundan beýläk Türkiýede hiç zat bolmaz" sözleri ýurduň dolandyryş gurluşynda we jemgyýetçilik-syýasy deňagramlylykda täze döwri alamatlandyrdy. Döredilenden soň geçirilen ilkinji umumy mejlisde biragyzdan başlyklyk bilen saýlanan Erdoganyň ýolbaşçylygyndaky partiýa, 4 premýer-ministri we 2 prezidenti Türkiýäniň syýasy taryhyna getirip, seýrek üstünlik çyzgysyny düzdi.

Gurluşykdan güýje we syýasy gadaganlyklary ýeňip geçmek

Döredilenden 15 aý soň, 2002-nji ýylyň 3-nji noýabryndaky umumy saýlawlarda "oneeke, işde" şygary bilen AK partiýasy 34,28 göterim ses alyp, häkimiýete geldi. Başlyk Erdogana syýasatdan gadagan edilendigi sebäpli, ilkinji hökümet Abdullah Gül -iň premýer-ministrliginde 58-nji respublikan hökümet hökmünde döredildi. Türkiýäniň Jenaýat kodeksiniň (TCK) 312-nji maddasynda görkezilen kanuny kadalar bilen ýatyrylan Erdogan 2003-nji ýylyň 9-njy martynda Siirt şäherinde geçirilen täze saýlawlarda deputat hökmünde saýlanyp, parlamente girdi. Soňra 2003-nji ýylyň 15-nji martynda Türkiýe Respublikasynyň 59-njy hökümetini döretdi we premýer-ministr boldy. Bu ösüş partiýanyň üznüksiz häkimiýet döwrüniň iň möhüm özenlerinden biri boldy.

Erdoganyň ýolbaşçylygynda AK partiýasy ilkinji ýerli saýlaw synagyny 2004-nji ýylda geçirdi we jemi 1750 häkimlige eýe boldy, şolardan 12-si şäher häkimligi bolup, 41,7% ses aldy. 2007-nji ýyldaky umumy saýlawlarda sesleriniň mukdaryny 46.58 göterime çenli ýokarlandyryp, güýjüni güýçlendiren bu partiýa 2008-nji ýylda uly ýapylyş işine sezewar boldy. Appokary kazyýetiň şol wagtky baş prokurory Abdurrahman chalçynkaýa tarapyndan taýýarlanan we syýasy taryhda “Google aýyplamasy” hökmünde ara alnyp maslahatlaşylan kazyýet işi ara alnyp maslahatlaşyldy. 2008-nji ýylyň 30-njy iýulynda yglan edilen kararda ýapylmak üçin zerur hünärli köplügiň gazanylmandygy sebäpli kazyýet işi ret edildi. Bu kyn prosesden soň, 2010-njy ýylyň 12-nji sentýabrynda geçirilen konstitusiýa üýtgetme referendumy 57,88 göterim "hawa" ses berdi we köp ugurlarda, esasanam kazyýet ulgamynda gurluş özgertmelerine ýol açdy. 2011-nji ýyldaky umumy saýlawlarda AK partiýasy taryhynda iň ýokary ses derejesini gazanyp, 49,83 göterim bilen gaýtadan häkimiýete geldi.

Täze dolandyryş ulgamy we halypalaryň üns merkezine garşy taryhy göreş

2014-nji ýylyň 10-njy awgusty Türkiye üçin täze tapgyr boldy. Prezident Abdullah Gülüň prezidentiň ilkinji gezek halk tarapyndan gönüden-göni saýlanan möhleti gutarandan soň geçirilen ses berişlikde Rejep Taýyp Erdogan 51,79 göterim ses alyp, Türkiýanyň 12-nji prezidenti wezipesine saýlandy. Erdogandan soň, Konýanyň orunbasary Ahmet Dawutoglu başlyklyk etdi. 2015-nji ýylda geçirilen iki sany umumy saýlawdan soň, partiýany esaslandyryjylaryň biri Binali ıldyldyrym 2016-njy ýylyň 22-nji maýynda geçirilen gurultaýda başlyk saýlandy we 65-nji hökümeti döretdi.

AK partiýasynyň hökümetiniň ýüzbe-ýüz bolýan iň uly kynçylyklaryndan biri, 2016-njy ýylyň 15-nji iýulynda FETO döwlet agdarylyşygy boldy. Prezident Erdoganyň çagyryşy bilen meýdança çykan adamlaryň garşylygy sebäpli basylan bu ganly synanyşyk, türk syýasatynda täze bileleşigiň gapysyny açdy. AK partiýasy we MHP tarapyndan tutulan umumy pozisiýa "Halk bileleşiginiň" esasyny düzdi. Bu jebislik, Türkiýany 2017-nji ýylyň 16-njy aprelinde geçirilen konstitusiýa üýtgetme referendumy bilen Prezidentiň hökümet ulgamy bilen tanyşdyrdy. 51,41 göterim "hawa" ses bilen kabul edilen ulgamyň üýtgemegi bilen "Prezident saýlanan adamyň partiýasyndan aýryljakdygy" baradaky düzgün ýatyryldy. Şeýlelik bilen, Erdogan 979 günden soň öýüne gaýdyp geldi we 2017-nji ýylyň 21-nji maýynda gurultaýda biragyzdan başlyk saýlandy. 2018-nji ýylyň 24-nji iýunynda geçirilen saýlawlarda 52.59 göterim ses alan Erdogan täze ulgamyň ilkinji prezidenti boldy, AK partiýasy bolsa saýlawlarda 42.56 göterim bilen ilkinji partiýa boldy.

Guramalarda üýtgeşik şemallar we "Terrorçylyksyz Türkiýe"

Global Covid-19 epidemiýasynyň kölegesinde yza süýşürilen kongres işlerini üstünlikli tamamlan AK partiýasy, 2023-nji ýylyň 14-nji we 28-nji maýynda geçirilen taryhy saýlawlarda kämillik ýaşyna ýetendigini ýene-de bir gezek subut etdi. Ikinji tapgyrda sesleriň 52,18 göterimini alan Erdogan gaýtadan prezident saýlandy, AK partiýasy bolsa 268 deputat bilen liderligini dowam etdirdi. 2024-nji ýylyň 31-nji martynda geçirilen ýerli dolandyryş saýlawlarynda 35,49 göterim ses alan partiýa, saýlaw gutusynda milletiň beren habarlaryna laýyklykda giň gerimde täzeleniş işine başlady. Adýýamandan Kahramanmaraşa, Rize-den Batmana çenli köp welaýat we etrap ýolbaşçylary üýtgedildi. 2025-nji ýylyň 23-nji fewralynda geçirilen 8-nji adaty uly kongresde Merkezi karar we dolandyryş geňeşiniň (MKYK) 52 göterimi täzelendi; Düzgünnamanyň üýtgedilmegi bilen üç sany täze wise-prezident döredildi: Türkiýe döwletleri bilen gatnaşyklar, Saglyk syýasatlary, Medeniýet we sungat syýasatlary. Bu etapda guramalardaky üýtgeşmeler dowam etdi we 2026-njy ýylyň 9-njy aprelinde Sewilaý Tuncer Daşky gurşaw we şäherleşme syýasatlarynyň başlygy wezipesini Stambulyň orunbasary Nilhan Aýana

AK partiýasynyň soňky döwürdäki iň strategiki ädimlerinden biri, MHP lideri Devlet Bahçeliniň 2024-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda taryhy çagyryşy bilen başlanan "Terrorsyz Türkiye" görüşi boldy. Türkiýäniň Milli Milli Mejlisiniň başlygy Numan Kurtulmuş 20-nji fewralda 2025-nji ýylyň 20-nji fewralynda kabul eden işine başlady. Bu gözlegleriň kanuny esasy bolan "Milli raýdaşlygy we jemgyýetçilik integrasiýany güýçlendirmek baradaky teklip kanuny" 2026-njy ýylyň 5-nji awgustynda Mejlise hödürlendi. PKK / KCK terror guramasynyň ýaragsyzlanmagy we ýatyrylmagy üçin taryhy düzgünleri öz içine alýan kanun taslamasy, Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň tassyklamagy bilen 467 ses bilen kanuna öwrüldi we 2026-njy ýylyň 10-njy awgustynda açyldy.