Türkiýanyň üç esasy şäherinde howanyň üýtgemegi: Temperaturanyň ýokarlanmagy we sowuk tolkunlar azalýar
Türkiýanyň üç uly şäherinde ýylylyk tolkunlary köpelýärkä, sowuk tolkunlar azalýar. Howanyň üýtgemegi şäherleriň temperatura re regimeimine täsir edýär.
Türkiýäniň iň uly şäherleri bolan Stambulda, Ankarada we Izmirde ýylylyk tolkunlarynyň kem-kemden köpelýändigi we sowuk tolkunlaryň azalýandygy kesgitlenildi. Stambul Tehniki Uniwersiteti (İTÜ) , Samsun uniwersiteti (SAMÜ) we Missuri uniwersiteti alymlary tarapyndan geçirilen giňişleýin gözleg bu şäherleriň temperaturasynyň üýtgemelerini jikme-jik gözden geçirdi.
Howanyň üýtgemeginiň täsiri derňeldi
SAMÜ Awiasiýa we astronawtika fakulteti Howa ylymlary we meteorologiýa in Engineeringenerçiligi kafedrasynyň prof. Doktor Weli avawuz we gözleg topary Stambulda, Ankarada we Izmirdäki temperatura üýtgemelerini köp ýyllap dowam eden meteorologiýa maglumatlary bilen seljerdiler. Gözleg takmynan 60-100 ýyl aralygyndaky temperatura ýazgylaryny öz içine alýar.
Maglumatlaryň derňewi we netijeleri
Gözlegiň çäginde üç şäherde jemi 15 meteorologiýa stansiýasyndan alnan gündelik iň ýokary we iň pes temperatura maglumatlary gözden geçirildi. Derňelýän döwrüň 1926-njy we 2024-nji ýyllary öz içine alýandygy we käbir stansiýalarda 100 ýyla golaý maglumatyň bardygy aýdyldy. Gözlegleriň netijelerine görä, 11 stansiýada ýylylyk tolkunlarynyň sanynyň statistik taýdan ep-esli ýokarlanmagy hasaba alyndy.
atylylyk tolkunlary köpelýär
Stambulyň bäş stansiýasynyň hemmesinde ýylylyk tolkunlarynyň ýygylygynyň ep-esli ýokarlanmagy ýüze çykaryldy. Esasanam iň güýçli ýokarlanmanyň hasaba alnan ýerleriniň arasynda Saryýer we Şile stansiýalary görkezildi. Ankara daky iň möhüm ösüş Polatlyda, Nallyhan we Esenboğa howa menzilinde ösüş tendensiýasynyň görlen beýleki sebitleri boldy. Izmir -de Selçuk we Bergama stansiýalary öňe saýlandy, ýöne Ödemişiň ýokarlanmagy 95 göterim ynam derejesinde statistik taýdan möhüm däldi.
Sowuk tolkunlar azalýar
heatylylyk tolkunlarynyň köpelmeginden tapawutlylykda sowuk howa tolkunlarynyň köpüsinde peseliş tendensiýasy hasaba alyndy. Stambuldaky Kadyköy Rıhtym we Florya, we Szçir we İzmir sebit stansiýalary sowuk howa tolkunlarynyň iň peselmeginiň başdan geçiren ýerleri hökmünde hasaba alyndy. Sowuk tolkunlaryň her 10 ýylda takmynan 0,17-den 0,59-a çenli azalýandygy kesgitlenildi.
ualyllyk ortaça temperatura ýokarlanýar
Gözlegde, barlanan stansiýalarda ýyllyk ortaça temperaturanyň hem ýokarlanandygy anyklandy. Bu ýokarlanmanyň her 10 ýylda takmynan 0,20 bilen 0,50 dereje aralygyndadygy we iň güýçli ýylylyk tendensiýalarynyň Selçukda we Polatlide görülendigi mälim edildi.
Temperaturanyň üýtgemegi we olaryň täsiri
heatylylyk tolkunlarynyň tomus aýlarynda esasan jemlenendigi, şeýle hem güýz aýlarynda aşa yssy möwsümde giňelýändigi görkezilýär. Sowuk tolkunlar esasan gyş aýlarynda ýüze çykýardy, ýöne ýaz we güýz aýlarynda has az hadysalar ýüze çykdy.
Şäherleriň geografiki we howa aýratynlyklary
Ankarada sowuk tolkunlaryň kenarýaka şäherlerine garanyňda has uzak dowam edýändigi we bu ýagdaýyň kontinental howa, beýiklik we gijäniň sowmagy ýaly faktorlar bilen baglanyşyklydygy aýdyldy. Gündiziň temperaturasynyň Stambulyň günorta we merkezi sebitlerinde has aýdyň we sowuk howa şertleriniň demirgazyk we demirgazyk-gündogar sebitlerde has aýdyň ýüze çykýandygy mälim edildi.
Şäherleşmegiň klimata täsiri
Kadykyy Rihtym we Florya ýaly güýçli şäherleşme sebitlerinde sowuk tolkunlaryň has çalt azalmagy. Gözleg, şäherleşmekden başga-da, deňze ýakynlyk, beýiklik, topografiýa we ösümlik ýaly ýerli aýratynlyklaryň temperaturanyň aşa täsir etmegine sebäp boldy.
Üýtgeşmeleriň esasy sebäpleri
Gözlegleriň netijesi, temperatura seriýasyndaky möhüm üýtgeşmeleriň 1990-njy ýyllaryň ahyrynda we 2000-nji ýyllaryň başynda jemlenendigini görkezdi. Şuňa meňzeş üýtgeşmeleriň köp stansiýada, esasanam 1997-nji we 1998-nji ýyllarda bolup geçendigi kesgitlenildi. Bu üýtgeşmeleriň diňe bir stansiýanyň göçürilmegi ýa-da enjamyň üýtgemegi sebäpli bolman, eýsem has giň gerimli sebit ýylylyk signalyny görkezýändigi ýüze çykaryldy.
Gözlegiň netijelerine baha beren gözleg boýunça kömekçi ğğğitalp Kara, şäherlerde howanyň üýtgemeginiň täsirleriniň barha artýandygyny aýtdy. Heatylylyk tolkunlaryna diňe bir meteorologiki hadysa hökmünde däl-de, eýsem köp sebitlere täsir edýän ýagdaý hökmünde garalmalydygyny aýtdy. Temperatura töwekgelçiliginiň şäherleriň howanyň üýtgemegine uýgunlaşmak syýasatynda ileri tutulýan meseleleriň biri bolmalydygyna ünsi çekdi.ğğğitalp Kara bu gözlegiň, Türkiýedäki şäher derejesinde ýylylyk we sowuk howa tolkunlarynyň uzak möhletleýin üýtgemegini ýüze çykarýan gözleglere goşant goşmagy maksat edinýändigini aýtdy.
Teswirler (0)
Teswir ýaz
Entek teswir ýazylmandyr. Ilkinji teswiri siz ýazyň!