Türkiýe bilen Siriýanyň arasynda taryhy magdan hereketi: Ykdysadyýete 2 milliard tonna ätiýaçlyk goşuldy

Türkiye bilen Siriýanyň arasynda ýer ylymlary we magdançylyk pudagynda gol çekilen özara düşünişmek memorandumy iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklar we sebitleýin ösüşde täze döwre gapy açýar. Energetika we tebigy serişdeler ministri Alparslan Baýraktaryň 2025-nji ýylyň maý aýynda Damaska eden taryhy sapary bilen başlanan bu ilkinji netije, bu möhüm minerallary çykarmak we gaýtadan işlemek we dünýä eksport zynjyryna getirmegi maksat edinýär.

Diplomatik çeşmeler bu işiň diňe harby we howpsuzlyk meseleleri bilen çäklenmeýändigini görkezýär we Ankaranyň energiýadan transporta, saglykdan bilim we jemgyýetçilik syýasatlaryna çenli ähli ugurlarda Siriýany goldaýandygyny nygtaýar. Resmiler "Örän möhüm mineralyň gazylyp alynmagy, gaýtadan işlenmegi, logistika we eksport zynjyrynyň üstünde durýarlar. Bu ädim Ankara-Damask liniýasyna we tutuş sebite gönüden-göni täsir edip biljek prosesiň başlangyjy diýmekdir."

Ankara-Damask liniýasynda köp ölçegli ykdysady hyzmatdaşlyk

Ilki bilen mineral baýlyklary we energiýa çig mallaryny öwrenmekde bilelikdäki çäreler görüler we ösen gözleg tehnologiýalary we usullary özara paýlaşylar.

Ikinjiden, geotermiki energiýa pudagynda, senagat çig malynda we seýrek toprak elementlerinde, esasanam fosfatda ahyrky önümleri gözlemek, gözlemek, işlemek we almak boýunça bilelikdäki taslamalar amala aşyrylar.

Üçünjiden, fosfat taslamalaryny ösdürmek, maliýeleşdirmek, gurmak we işlemek üçin türk döwlet edaralary, hususy pudak guramalary we Siriýa guramalary bilen bilelikdäki kärhanalara goldaw berler.

Dördünjiden, Siriýada öndürilmeli möhüm çig mallary ygtybarly we çalt daşamak üçin zerur logistika we transport infrastrukturasy gurlar.

Ylalaşygyň giň gerimli täsiriniň bardygyny düşündirip, pudak wekilleri şeýle baha berýärler: "Bu şertnama bilen Ankara, biri-birinden has möhüm Siriýada möhüm çig mal gymmaty zynjyryny sabyrlylyk bilen gurýar. Bu Türkiýe bilen Siriýanyň arasynda bu ugurdaky beýleki pudaklary iýmitlendirjek köp ölçegli ykdysady hyzmatdaşlygy aňladýar."

Homs-Palmira basseýninde 2 milliard tonna fosfat goraghanasy

Ylalaşygyň iň möhüm mowzuklaryndan birini emele getirýän fosfat magdany, global azyk howpsuzlygynda möhüm rol oýnaýar. Siriýanyň takmynan 2 milliard tonna ägirt uly fosfat ätiýaçlygynyň bardygy, esasanam Homs-Palmiranyň töwereginde. Uzak wagt bäri dowam edýän uruş we durnuksyzlyk sebäpli azalýan önümçilik, Türkiýäniň deňlemä girmegi we tehnologiki infrastruktura goldawy bilen ýene-de çalt artmagyna garaşylýar.

Hünärmenler fosfat önümçiliginiň dökün we oba hojalygyna gönüden-göni täsir edýändigini we azyk üpjünçiligi howpsuzlygynyň dünýä derejesinde iň strategiki mümkinçilikleriň birine öwrülendigini bellediler. Hünärmenler "Häzirki wagtda azyk üpjünçiligi we howpsuzlygy dünýäde iň strategiki mümkinçilikleriň biri hasaplanýar. Mälim bolşy ýaly, fosfat eksport edijileriniň Russiýa-Ukraina urşy we Hormuz bogazy krizisi bilen gowşak ýere göçmegi sebäpli bu ýagdaý has möhümdi."

Çeşmeler, Ankaranyň şu şertnama bilen öz fosfatyny çykarmaga, gaýtadan işlemäge we eksport etmäge mümkinçilik berýän giňişleýin meýilnamany durmuşa geçirmek isleýändigini, "Siriýada ýagdaýlar gowy bolsa we ýol kartasy durmuşa geçirilse, Ankara bu gezek müşderi hökmünde stoluň başynda oturyp biler" -diýdi.

Sebitdäki durnuklylyk, Win-Win ýörelgesi

Siriýa bilen gol çekilen bu möhüm şertnama Türkiýanyň sebitleýin ösüşi we Yrak bilen integrasiýa garaýşynyň möhüm bölegi hasaplanýar. Diplomatik çeşmeler Ankaranyň konstruktiw roluny belläp, Türkiýäniň iň uzyn gury goňşusynyň aýaklaryna dolanyp, ykdysady garaşsyzlyk gazanmagyny üpjün etmek üçin başlangyç edendigini habar berýär.

Diplomatik çeşmeler Türkiýeniň sebitdäki garaýşyny şu sözler bilen jemleýär: "Günüň ahyrynda Türkiýe sebitiň ýerasty baýlyklaryny arzan bahadan peýdalanmak isleýän käbir aktýorlara garşy gidýär we muny başarmasa, syýasy maksatlar üçin zyýan ýetirýär. Goňşulary Siriýa we Yrak bilen bu sebitde durnuklylygy ýokarlandyrýar. ýagty geljegi. "