Türkiye, Mogadişudaky howpsuzlyk arhitektory: Somaliniň paýtagtynda uly özgerişlik

Angliýada ýerleşýän abraýly derňew magazineurnaly The Economist Somaliniň paýtagty Mogadişuda ençeme ýyl bäri konflikt, zorluk we terrorçylyk wakalary bilen dünýä gün tertibine gelen üýtgeşikligi gözden geçirdi. Neşir edilen giňişleýin derňewde şäherdäki terrorçylykly hüjümleriň görnetin azalandygy we Mogadişunyň sözüň doly manysynda külünden dörändigi mälim edildi. Howpsuzlyk gurşawynyň çalt gowulaşmagynda iň uly paýyň Türkiýä degişlidigi nygtaldy.

Mogadişu Al-Şabaabyň kölegesinden çykýar: Köçeler janlanýar

1990-njy ýyllarda merkezi hökümet dargandan soň Somalide başlanan bulam-bujarlyk Mogadişuny uzak wagtlap dünýäniň iň howply şäherleriniň birine öwürdi. Esasanam 2006-njy ýyldan bäri ýurtda terrorçylyk döredýän Al-Kaýda bilen baglanyşykly Al-Şabaab guramasy bomba hüjümleri we kast edişler bilen hökümeti agdarmaga synanyşýar. Şeýle-de bolsa, guramanyň şäherdäki netijeliliginiň taryhy derejä düşendigi we Mogadişudaky terrorçylykda ölenleriň sanynyň şu ýyl iň pes derejä ýetmegine garaşylýandygy mälim edildi.

Bu oňyn ösüşler şäheriň durmuş we ykdysady durmuşynda gönüden-göni öz beýanyny tapdy. Paýtagtda onlarça täze kafäniň gijä çenli hyzmat edýän ýerinde ýaşlaryň sosial mediýada parahatçylykly ýazgylary paýlaşýandygyny görmek bolýar. Geçmişde köp kast ediş synanyşyklaryndan halas bolan Somaliniň prezidenti Hasan Şeýh Muhammet 1-nji iýulda Mogadişunyň iň töwekgelçilikli ýerlerinde halk bilen duşuşyp, ýurduň garaşsyzlyk gününi belledi. Somaliniň söwda ministri Gamal Hasan hem şäherdäki ykdysady galkynyşy "Işler gowy gidýär" sözleri bilen jemledi we gurluşyk pudagynyň çalt depginde ösmegine ünsi çekdi.

Ankaranyň howpsuzlyk galkany we ykdysady maýa goýumlary

“The Economist” -iň habaryna görä, Mogadişudaky bu taryhy parahatçylyk atmosferasynyň iň strategiki aktýory Türkiýedir. Prezident Rejep Taýyp Erdoganyň ýolbaşçylygyndaky Türkiýäniň Somali hökümetiniň iň ygtybarly daşarky goldawçysydygy mälim edildi. Ankara; Öňdebaryjy habar alyşmak, şäheriň hemme ýerinde gurlan giň ýaýran howpsuzlyk kamerasy (CCTV) ulgamlary we harby tälim goldawy bilen Mogadişu üçin gorag galkany hökmünde çykyş edýär. Magazineurnal bilen söhbetdeş bolan günbatar diplomaty hem paýtagtdaky bu uly howpsuzlyk ynkylabynyň göni "türkleriň kömegi bilen" bolandygyny tassyklaýar.

Türkiýäniň Somalide bolmagy diňe howpsuzlyk pudagy bilen çäklenmeýär. Türkiye, ýurtdaky iň uly daşary ýurt maýadary; Port we howa menzilini dolandyrmak, kosmos bazasy taslamalary, deňizdäki nebit we tebigy gaz gözleg işleri ýaly ägirt uly maýa goýumlaryny öz üstüne alýar. Mundan başga-da, 2017-nji ýylda Mogadişuda açylan Türkiýäniň iň uly daşary ýurt harby bazasy Somaliniň milli goşunynyň hünärleşmeginde we Al-Şabaaba garşy alnyp barylýan işleriň üstünlikli bolmagynda möhüm rol oýnamagyny dowam etdirýär.

Hünärmenleriň halkara goldawy we seresaply çemeleşmesi

ABŞ-nyň Somali goşunynyň we türk güýçleriniň howa operasiýalaryny hem güýçli goldaýandygy aýdylýar. Amerikanyň Somaliniň taryhynda iň giňişleýin howa operasiýalarynyň, esasanam ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump 2025-nji ýylda gaýtadan işe başlaly bäri amala aşyrylandygy habar berildi. Şeýle-de bolsa, bu oňyn wakalara garamazdan harby hünärmenler seresap bolmalydygyny duýdurýarlar.

Bilermenler Mogadişunyň daşyndaky oba ýerleriniň we içerki sebitleriň ep-esli böleginiň henizem Al-Şabaabyň gözegçiligindedigini bellediler we guramanyň paýtagtdaky hüjümleriniň azalmagynyň düýbünden gowşandygyny aňlatman, taktiki yza çekilmegi bolup biljekdigini bellediler.