Türkiye theewropanyň energiýa deňlemesindäki gulpy: TurkStream we Ankaranyň geosyýasy ýeňşi

Brýussel tarapyndan energiýa çeşmelerini diwersifikasiýa etmek maksady bilen durmuşa geçirilýän strategiýalar, Türkiýanyň geosyýasy ýagdaýyny we milli energiýa ädimlerini dünýä derejesinde hasam güýçlendirýär. Ukrainanyň üstaşyr geçelgesiniň doly ýapylmagy bilen, “TurkStream” Europeewropanyň howpsuz we üznüksiz tebigy gaz üpjünçiliginiň ýeke-täk derwezesine öwrüldi, bu bolsa Ankara ykdysady taýdan uly girdeji gazandy we halkara diplomatiýasynda möhüm rol oýnady. Aslynda, Ysraýylyň gelip çykyşy boýunça analitik Şaý Galyň goly bilen Gresiýanyň metbugatynda çap edilen konfessiýa derňewi, Günbatar bileleşiginiň Türkiýäniň razylygyny almazdan Ortaýer deňzinde we Europeanewropa okunda energiýa deňlemesini döredip bilmejekdigini aç-açan görkezýär.

“TurkStream” taslamasy bilen Ankara Global Energetika Merkezi boldy

Ukrainanyň üsti bilen adaty gaz iberişleriniň gutarmagy Türkiýany rus gazynyň Europeanewropa bazarlaryna ýeke-täk we ygtybarly üstaşyr ýoluna öwürdi. “TurkStream” taslamasy arkaly Russiýadan tebigy gazy göni Europeewropanyň içki böleklerine iberýän Ankara, bu amaldan köp mukdarda tranzit komissiýasy alyp, geografiki artykmaçlygyny göni ykdysady güýje öwürýär. Expertsewropa hünärmenleri EUB ýurtlarynyň Russiýa bilen energiýa gatnaşyklaryny düýbünden kesip bilmejekdigini we bu mejbury geçiş prosesini dolandyrmak üçin Türkiýe tranzit salgydy tölemelidigini aç-açan aýdýarlar. Ankaranyň bu strategiki geografiki ýerleşişini, milli bähbitlerine laýyk gelýän daşary syýasat hökmünde ulanmagy Günbatar paýtagtlarynda çuňňur umytsyzlyk döredýär.

TRNC Memorandumy we Gündogar Ortaýer deňzindäki deňagramlylygy üýtgeden EastMed Impasse

Türkiýe, bar bolan turbageçirijileriň üstünden geçip, Gündogar Ortaýer deňzinde özygtyýarly hukuklaryny we içerki energiýa gözýetimini aýgytly durmuşa geçirmegini dowam etdirýär. Ankara bilen Demirgazyk Kipr Türkiýe Respublikasynyň (TRNC) arasynda geçen iýulda gol çekilen suwasty tebigy gaz turbageçiriji memorandumy sebitdäki geosyýasy deňagramlylygy düýpgöter sarsdyrdy. Taryhy ädim, Europeanewropa Bileleşiginiň ähli diplomatik päsgelçilik synanyşyklaryna we Günorta Kipr Kipr Gresiýasynyň Dolandyryşynyň birtaraplaýyn özygtyýarlylyk talaplaryna garamazdan amala aşyrylan Türkiýanyň Gündogar Ortaýer deňzinde energiýa oýnaýjy pozisiýasyny tassyklady. Günbatar dünýäsi, Türkiýäni bütinleý aýyrmagy we Ysraýyl we Kipr gazyny Gresiýanyň üsti bilen Europeewropa daşamagy maksat edinýän, ýyllyk kuwwaty 10-20 milliard kub metr bolan EastMed taslamasyny durmuşa geçirmegi arzuw etse-de, Ankaranyň harby taýdan saklanmagy we sebitdäki diplomatik karary bu taslamany kagyz ýüzündäki düýşden başga zat däl.

Europeewropanyň Al Algerire garaşlylygy we alternatiwalary gözlemekde howpsuzlyk howpy

Rus gazyna alternatiwa gözleýän Europeewropa, Aliairiň üsti bilen garaşlylygyň täze spiralyna çekilýär. Al Algerir 2025-nji ýylda TransMed we Medgaz turbageçirijileri arkaly Europeanewropa Bileleşigine takmynan 35 milliard kub metr turba gazy we suwuklandyrylan tebigy gaz (LNG) iberdi. Ispaniýanyň iýul aýynda Aliairden her ýylda 2 milliard kub metr goşmaça gaz islegi bu garaşlylygyň göwrümini hasam artdyrdy. Şeýle-de bolsa, Aliair tarapyndan gazanylan bu ägirt uly gaz girdejileriniň Russiýanyň harby senagatyny gönüden-göni maliýeleşdirýändigi we 2025-nji ýylda 25,4 milliard dollara barabar goranyş býudjeti bilen Afrikanyň iň uly harby güýjüne öwrüljekdigi Günbataryň diwersifikasiýa syýasatynyň Moskwany gytaklaýyn maliýeleşdirýändigini görkezýär. Beýleki tarapdan, Nigeriýadan we Nigerden geçip, uzynlygy 4 müň kilometre we kuwwaty 30 milliard kub metr bolan Al Algerire ýetmek meýilleşdirilýän Sahara Trans-Gaz Turbageçiriji taslamasy, Sahel sebitindäki dowamly durnuksyzlyk we howpsuzlyk töwekgelçiligi sebäpli girew hataryna öwrülmek howpuny döredýär.

Günbataryň umytsyzlygy we Türkiýäniň aýrylmaz energiýa diplomatiýasy

Al Algeririň monopoliýasyndan dynmak üçin Europeewropa 25 milliard dollar we Marokkodan geçjek uzynlygy 6 müň 900 kilometre barabar bolan Atlantik energiýa koridoryny işjeňleşdirmek üçin güýçli tagalla edýär. Ilkinji gaz akymy 2031-nji ýylda Günbatar Afrika döwletleriniň Ykdysady Bileleşigi tarapyndan 19-njy iýulda gol çekilen şertnama bilen amala aşyrylmagyna gönükdirilen hem bolsa, bu uzak möhletli we gymmat çykdajyly maýa goýumlary yklymyň häzirki derwaýys energiýa zerurlyklaryny kanagatlandyrmakdan uzakda. Şonuň ýaly-da, 2027-nji ýyla çenli Rumyniýanyň “Neptun Deep” taslamasyndan we 2025-nji ýylda EUB gaz importynyň üçden bir bölegini almak bilen Norwegiýanyň ygtybarly port roly Türkiye tarapyndan hödürlenýän ägirt uly tranzit kuwwatynyň ornuny tutmak üçin ýeterlik däl. 23-nji iýulda Europeanewropa Bileleşigi tarapyndan kabul edilen 21-nji sanksiýa bukjasynda-da, Gresiýanyň deňiz transport bähbitlerini goramak üçin Russiýanyň LNG göterijilerinden boşadylmagy Günbataryň hatda öz sanksiýalaryny hem bozup biljekdigini we Türkiýanyň rasional, köp ölçegli energiýa diplomatiýasyna nä derejede mätäçdigini ýene bir gezek subut edýär.