Türkiýe bilen Ermenistan Ani köprüsi taslamasy üçin taryhy ädim ätdi

Meltem Güneş, Ankara - Türkiýe bilen Ermenistanyň arasynda taryhy ädim ädildi. Türkiýäniň wise-prezidenti Jewdet Ýylmaz we Ermenistanyň premýer-ministri Nikol Paşinýan iki ýurduň serhedinde ýerleşýän Ani köprüsini bilelikde dikeltmek üçin özara düşünişmek memorandumyna gol çekdiler. Bu waka iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklary gowulandyrmakda möhüm ädim hasaplanýar. Ani arheologik ýadygärliginiň gazuw-agtaryş işleriniň ýolbaşçysy dosent Muhammet Arslan köprüniň taryhy we medeni ähmiýetini nygtady.

Aniniň taryhy we medeni ähmiýeti

Ani Karsyň gündogaryndan 45 km uzaklykda, Türkiýe-Ermenistan serhedinde ýerleşýär we Arpaçaý derýasynyň kenarynda ýerleşýär. 5000 ýyllyk taryhy bolan bu şäher 2016-njy ýyldan bäri ÝUNESKO-nyň Bütindünýä miras sanawynda. Orta asyrlarda Ermeni Bagratid dinastiýasy tarapyndan esaslandyrylan Ani Seljuk türkleri döwründe meşhurlyk gazandy we Gruziýa şalygynyň döwründe pese gaçma döwrüne girdi. Soltan Alp Arslanyň 1064-nji ýylyň 16-njy awgustynda basyp almagy Anini türkleriň Anadola girmeginiň derwezesi hökmünde taryha girizdi.

Ýüpek ýolunyň merkezinde ýerleşýän Ani köprüsi

Ani köprüsi orta asyrlarda Ýüpek ýolunyň iň möhüm ugurlarynyň birini emele getirdi. Seljuklar döwründe Ani 100,000 ilaty bolan iri söwda merkezine öwrüldi. Bu ilat şol wagtky Stambulyň ilatynyň dörtden bir bölegine deňdi. Merkezi Aziýada öndürilen söwda harytlary bu köprüden Anadola we ol ýerden Ýewropa daşalýardy, bu bolsa ony döwrüň söwda ulgamynyň merkezine öwürdi.

Orta asyr inženerçiliginiň Marvel

Taryhyň dowamynda uruşlara we ýer titremelerine duçar bolandygyna garamazdan, Ani öz binagärlik we inženerçilik ajaýyplyklary bilen tapawutlanýar. Ani köprüsiniň saklanyp galan bölekleri, 30 metr aralygy we ýekeje kemeriň orta asyrlarda binagärlik üstünliginiň bolandygynyň subutnamasy hasaplanýar. Taryhy köprüniň bir ujy Türkiýede, beýleki ujy bolsa Ermenistanda ýerleşýär.

Dikeldiş işleriniň syýahatçylyka goşandy

Türkiýe bilen Ermenistanyň arasyndaky bu dikeldiş hyzmatdaşlygy dünýä mirasyny gorap saklamak babatda örän gymmatlydyr. Arslan taryhy köpriniň dikeldiş işiniň uzak we üns bilen geçirilýän prosesi talap edýändigini aýtdy. 2026-njy ýylyň gazuw-agtaryş möwsüminde köpriniň töwereginde arheologik işleriň geçirilmegi meýilleşdirilýär. Köpriniň täzeden dikeldilmegi sebitleýin syýahatçylyk üçin hem uly peýda getirer.

Geljekde mümkin bolan ösüşler

Türkiýe bilen Ermenistanyň arasyndaky bu bilelikdäki dikeldiş taslamasy iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklary pugtalandyrmaga we sebitdäki taryhy mirasy gorap saklamaga goşant goşar. Ani köprüsiniň dikeldişi diňe bir taryhy gurluşyň dikeldilmegi däl, eýsem sebitleýin hyzmatdaşlygyň we dostlugyň nyşany bolar.