Ylym dünýäsinde taryhy açyş: Aýazly asman jisimi '450P / LONEOS' ädimme-ädim kometa öwrülýär

Astronomlar kosmosyň çuňlugynda görlüp-eşidilmedik kosmiki üýtgeşmä şaýat bolýarlar. “Centaur” hökmünde klassifisirlenen we upupiter bilen Neptunyň arasyndaky durnukly orbitada Günüň daşyndan aýlanýan ullakan doňan asman jisiminiň işjeň kometa öwrülmegi ilkinji gezek şeýle ýakyndan syn edildi. 2004-nji ýylda ilkinji gezek açylan 450P / LONEOS diýlip atlandyrylýan bu syrly jisim, Güne ýakynlaşanda ölen topragy dökmek bilen täzeden döreýär.

Saturnyň agyrlyk güýji täsiri bilen üýtgedilen orbit

Jikme-jik orbital derňewler 450P / LONEOS-yň ykbalynyň hakykatdanam 1992-nji ýylda kesgitlenendigini görkezýär. Şol döwürde asman jisimi Saturn äpet gaz planetasyna takmynan 4,6 million kilometr geçip, planetanyň ägirt uly agyrlyk güýji tarapyndan tutulypdy. Bu kosmiki duşuşygyň netijesinde ugry üýtgedilip, Güne ýakyn orbitada zyňylan obýektiň hereket meýdany daraldy. Güne iň ýakyn ýerleşýän upupiteriň orbitasynyň daşynda göçürilen bu buzly massa, has ýyly sebite girdi.

Jeýms Webb we Gemini Demirgazyk teleskoplaryndan taryhy syn

Güne ýakynlaşanda ýylylygyň mukdary köpelýän asman jisiminiň üstündäki milliardlarça ýyllyk doňan gatlaklar ýuwaş-ýuwaşdan eräp başlady. Gawaýidäki Gemini Demirgazyk teleskopy bilen geçirilen takyk gözegçilikler, obýektiň özeninde aýratyn gaz we tozan (koma) emele gelendigini belläp geçdi. Bu prosesi has çuňňur öwrenmek üçin işjeňleşdirilen Jeýms Webb kosmos teleskopy, bu kosmiki buludyň himiki kodlaryny kesgitledi. Alnan maglumatlar bulutda dykyz mukdarda kömürturşy gazynyň we kristallaşdyrylan mikroskopik buz bölejikleriniň bardygyny görkezdi. Suw buglarynyň entek suwuklandyrylyp ýa-da bugaryp bilmeýän uzak aralykda bolup geçýän bu gaz çykarylyşynyň gönüden-göni kömürturşy gazynyň sublimasiýasy sebäpli ýüze çykýandygy belli boldy.

4,5 milliard ýyllyk Gün ulgamynyň syrlary aýdyňlaşdyrylýar

Gün ulgamynyň daşky diwarlarynda ýerleşýän doňan asman jisimleri, takmynan 4,5 milliard ýyl ozal ulgamyň emele geliş döwründen galan amorf we gözenekli buz gurluşyna eýe. Bu gözenekli giňişliklerde galan gazlar, Günüň yssysynyň täsiri astynda buz kristallaşýar we tozan bölejiklerini kosmosa zyňýarka, uçarlar ýaly pürkýär. 450P / LONEOS-yň bu ewolýusiýasyna her pursat gözegçilik etmek bilen, alymlar Gün ulgamy materiallarynyň başlangyç döwründe ýylylygyň garşysynda nähili üýtgändigini öwrenmäge mümkinçilik aldylar. Hünärmenler geljekde äpet planetalar tarapyndan döredilen täze agyrlyk güýjüniň bu asman jisimini "upupiter maşgala kometasy" hökmünde doly klassifikasiýa etjekdigini çaklaýarlar.