Ysraýylyň Siriýa hereketi we Türkiye meýilnamasy: Ankara-Tel Awiw liniýasynda gapma-garşylyk töwekgelçiligi barmy?

Siriýadaky harby deňagramlylygy sarsdyran soňky wakalar Ankara bilen Tel Awiwiň arasyndaky dartgynlygy täze bosaga getirdi. Ysraýylyň Siriýanyň çägindäki howa operasiýalaryndan soň Türkiýäni gönüden-göni nyşana almagy sebitleýin söweş senarisini gün tertibine getirdi. Ysraýylyň metbugatynda "Türkiye bilen gyzgyn çaknyşyk töwekgelçiliginiň" aç-açan beýan edilmegi iki ýurduň arasyndaky diplomatik we harby deňagramlylygy sarsdyryp biler. Şeýlelikde, Tel Awiwiň bu howply hereketiniň arkasynda haýsy strategiki hasaplamalar bar? Türkiye bu açyk kynçylyga garşy haýsy strategiýa eýerer? Hünärmenler sebitdäki soňky wakalara we Ankaranyň bolup biljek hereketlerine baha berdiler.

Ysraýyl goşuny Siriýanyň demirgazygynda strategiki ähmiýete eýe bolan Abu Zuhur harby howa menziline garşy 8 howa zarbasyny amala aşyrdy. Hüjümden dessine Ysraýylyň premýer-ministri Türkiýäniň harby güýçlerini we sebitde ýerleşdirilmegini gönüden-göni nyşana aldy. Ysraýylyň habar beriş serişdelerinde giňişleýin orun alan analizlerde Tel Awiwiň bu operasiýany Türkiye bilen göni harby çaknyşyk töwekgelçiligine sezewar edendigi nygtaldy. Hususan-da, Ankaranyň howa gorag ulgamlaryny, pilotsyz howa ulaglaryny (UAV) we Siriýa sebitinde beýleki ösen harby elementleri ýerleşdirmegi barada çuňňur alada bildirildi.

13-nji kanal bilen söhbetdeş bolan Ysraýylyň ýokary derejeli resmisi, Türk ýaragly güýçleri bilen açyk söweşmek islemeýändiklerini, ýöne iň soňky ädim bilen bu töwekgelçiligiň doly kabul edilendigini aýtdy. Ysraýyl tarapynyň Ankara baradaky aladalarynyň esasy iki element bar: birinjisi, Siriýada döredilmegi mümkin türk harby bazasynyň Ysraýylyň sebitdäki erkin hereket meýdanyny doly çäklendirmegi. Ikinjisi, uçar göterijilerinden we 12-den gowrak suwasty gämisinden ybarat Türk deňiz flotunyň öňüni alyş güýji. "Maariw" gazetinde "Ysraýyl dymmagyny bozdy we Türkiýäni nyşana aldy" ady bilen geçirilen derňewinde Abu Zuhur howa menziliniň Türkiýe serhedinden bary-ýogy 70-80 km uzaklykda ýerleşýändigini görkezdi we Ankara-Damask gatnaşyklarynyň gidişini göz öňünde tutup Ysraýylyň bu ädimiň gutulgysyzdygyny aýtdy.

ABŞ-nyň Türkiýedäki ilçisi we Siriýa boýunça ýörite wekili Tom Barak hem bu ýagdaýyň Ysraýyl, Türkiýe we Siriýa arasynda gözegçiliksiz harby güýçlenmegine sebäp bolup biljekdigini duýdurdy. Barak sebitdäki türk güýçleriniň Ysraýyl uçarlarynyň ugrundan habarsyz bolsa, özlerine garşy hüjüm duýulmagy bilen uçarlaryny aýryp biljekdigini we munuň gaty howply netijelere sebäp bolup biljekdigini aýtdy.

Terrorçylyk we howpsuzlyk boýunça hünärmen Koşkun Başbuğ Ysraýylyň Liwan we Eýran frontlaryndaky hereket meýdanynyň azalandygyny görkezdi. Başbuğyň pikiriçe, Tel Awiw administrasiýasynyň söweşi sebit derejesine ýaýratmagynyň ýeke-täk ýoly indi Siriýanyň arenasyna öwrüldi. ABŞ-nyň Liwan we Eýran meseleleri babatynda Ysraýyla çäklendiriji garaýşynyň bardygyny mälim eden Başbuğ, Netanýahu hökümetiniň bu basyşy ýeňip geçmek üçin Siriýa boýunça täze krizis döretmäge synanyşýandygyny öňe sürdi.

ABŞ-nyň Siriýadaky bu howply tendensiýany duruzyp biljek ýeke-täk güýçdigini mälim eden Başbuğ, Ankara bilen Waşingtonyň arasyndaky diplomatik gatnaşyklaryň möhüm ähmiýete eýedigini aýtdy. Türkiýäniň gönüden-göni harby jogap bermek bilen Türkiýäniň döreden bu prowokasiýa duzagyna düşmejekdigini mälim eden bilermen, "Türkiýe Ysraýylyň Siriýada batgalyk döretmek arkaly özüni bu prosese çekmek isleýändigini bilýär. Ankara bu meýilnamany puja çykarmak üçin Waşington arkaly Tel Awiwden basyş talap eder" -diýdi.

Başbuğ Ysraýyl bilen Türkiye arasynda bolup biläýjek gyzgyn çaknyşygyň sebitdäki ähli deňagramlylygy bozup biljekdigini we ABŞ-nyň ýarany Türkiye bilen gapma-garşylyga töwekgelçilik edip bilmejekdigini aýtdy. ABŞ-nyň wise-prezidenti J.D. Wans yň Ysraýyla "Biz ýeke-täk ýaranymyz, siz hem ýitirersiňiz" duýduryşyny ýada salýan Başbuğ, diplomatik kanallaryň we açyk diplomatiýanyň üznüksiz dowam etjekdigini aýtdy.

Dr. Fakultet agzasy Ufuk Necat Taşçy Ysraýylyň soňky döwürde halkara hukugyny ýa-da harby serhetlerini ykrar etmeýändigini aýtdy. Netanýahunyň ABŞ Kongresinde eden çykyşynda Türkiýäniň Siriýadaky barlygyny görkezýän kartalary ulanandygyna garamazdan garaşýan goldawyny tapyp bilmeýändigini mälim eden Taşçy, Ysraýylyň premýer-ministriniň içerde we daşarda bolany üçin has agressiw hereketlere ýüz tutandygyny aýtdy.

Türkiýe, Saud Arabystany we Päkistanyň arasynda gol çekilen Mekge şertnamasynyň Ysraýylyň sebit meýilnamalaryny bozandygyny aýdyp, Taşki Ankaranyň diňe bir goranyş pudagynda däl, eýsem diplomatiýada-da ullakan "polat gümmez" gurandygyny öňe sürdi. Taşçy "Türkiýe Balkanlardan Gündogar Ortaýer deňzine, Afrikanyň şahyndan aýlaga çenli giň howpsuzlyk arhitekturasyny döretdi. Mekge şertnamasy bilen musulman ýurtlary üçin üçünji alternatiw ýol teklip edildi. Ysraýyl indi diňe bir Türkiýäni däl, eýsem bolup biljek agressiýa garşy güýçli sebit bileleşigini hem tapar"

Ysraýylyň halkara jemgyýetçiliginde deňagramly bolmalydygyna bolan ynamyň günsaýyn artýandygyny aýdyp, Taşçy, hatda ABŞ-nyň strategiki bähbitlerine laýyklykda Türkiýäniň Ysraýyly çäklendirmekdäki roluna ABŞ-nyň has oňaýly seredip biljek döwrüne gadam basdyk. Taşçy, esasanam Ysraýylyň prowokatiw hereketleri 27-nji oktýabra çenli dowam etse, deňagramlylyk gözlegine sebit we global gatnaşyjylaryň has işjeň goldaw berip biljekdigini aýtdy.