ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki hegemonluğunun sonu: Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistandan tarixi müdafiə paktı

İkinci Dünya Müharibəsindən və Soyuq Müharibədən sonra formalaşan və Körfəz Müharibəsi ilə pik həddinə çatan Yaxın Şərqdə ABŞ mərkəzli təhlükəsizlik arxitekturası tarixinin ən böyük sarsıntısını yaşayır. ABŞ-ın aparıcı beyin mərkəzlərindən biri olan Xarici Əlaqələr Şurasının (CFR) dərc etdiyi geniş təhlil regionda qüvvələr balansının köklü şəkildə dəyişdiyini ortaya çıxarıb. Təhlildə; Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında imzalanan Məkkə Birgə Müdafiə Müqaviləsi Vaşinqtonun bölgədəki hərbi və siyasi təsirinə birbaşa və çox güclü alternativ təşkil etdiyi vurğulanıb.

Yarım Əsrlik ABŞ Hegemonluğunun Süqutu

CFR tərəfindən yayımlanan təhlil hesabatında "ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi Yaxın Şərq nizamı sona çatdı. Məkkə razılaşması bunu sübut edir" ifadəsindən istifadə edilərək çox dəqiq bir geosiyasi təyinat verildi. Hesabata görə, təxminən 35 il əvvəl Körfəz Müharibəsi ilə hərbi və diplomatik gücünün zirvəsinə çatan ABŞ mərkəzli regional nizam, zamanla bir sıra strateji səhvlər və böhranlarla yıxılıb. Xüsusilə, 2003-cü ildə İraqın işğalı, Ərəb baharı dövründə həyata keçirilən qeyri-sabit siyasətlər, Suriya və Yəməndəki vətəndaş müharibələrində nümayiş etdirilən qətiyyətsiz davranışlar və nəhayət, İsrailin Qəzzaya qarşı kütləvi qırğın hücumları Vaşinqtonun regiondakı etibarını və çəkindiriciliyini tamamilə sarsıtdı.

İbrahim razılaşmaları, IMEC dəhlizi və İsrail-Səudiyyənin normallaşması, İsrailin Qəzzaya hücumu, körfəzdaxili gərginlik və ABŞ-İsrail-İran münaqişələri kimi addımlarla ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi regional nizamı institutsionallaşdırmaq fürsətindən istifadə edilsə də, bölgəni yenidən böldü. Bu vəziyyət onun müttəfiqlərinin Vaşinqtona inamını sarsıtdı və yeni axtarışlara səbəb oldu.

Məkkə razılaşmaları: İbrahim müqavilələrinə güclü alternativdir

ABŞ-ın bölgədəki təhlükəsizlik qarantına inamını itirən Səudiyyə Ərəbistanı marşrutunu Ankara və İslamabada çevirdi. Məkkə Birgə Müdafiə Müqaviləsi Vaşinqtondan asılı olmayan və tamamilə regional dinamika ilə formalaşan yeni hərbi əməkdaşlıq modeli təklif edir. Bu vəziyyət birbaşa olaraq ABŞ-ın İsrail mərkəzli bölgəni yenidən dizayn etmək səyi olan İbrahim razılaşmalarına meydan oxuyur.

Analitiklər bildirirlər ki, ABŞ-la ikitərəfli münasibətlərini pozmamaq üçün əvvəllər regional rəqabəti məhdudlaşdıran aktyorlar artıq öz baxışlarını həyata keçirməkdən çəkinmirlər. Bu yeni tənlikdə Türkiyə və Pakistan Körfəzdə Hindistan və İsrailin təsirini balanslaşdıran ən kritik aktor kimi önə çıxır. Məkkə sazişi təkcə hərbi tərəfdaşlıq deyil, həm də regionda qeyri-Qərb aktorlarının çəkisini artıran geosiyasi addım hesab olunur.

İki Qütblü Yaxın Şərq və Türkiyənin artan strateji çəkisi

CFR təhlilində Yaxın Şərqin hazırda birqütblü Amerika hegemonluğundan uzaqlaşdığı və iki əsas bloka bölündüyü bildirilir. Bu bloklardan birincisi ABŞ və İsrail ətrafında formalaşan İbrahim razılaşmalarına sadiq qalan ölkələrdir; İkincisi isə Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın rəhbərlik etdiyi Məkkə Müqaviləsi ittifaqı kimi yerləşdirilib.

Yarım əsrdə ilk dəfə ABŞ-ın Yaxın Şərqdə oyun qurucu rolunun zəiflədiyi vurğulansa da, Türkiyənin müdafiə sənayesindəki atılımları və hərbi gücü ilə bu yeni ittifaqın ən əhəmiyyətli hərbi və texnoloji sütunu halına gəldiyi ifadə edilir. Regional aktyorların öz göbəklərini kəsməyə başlaması qlobal güc mübarizəsində kartların yenidən bölüşdürülməsinə gətirib çıxarır. 50 il əvvəlki birqütblü Yaxın Şərq strukturundan danışmaq artıq mümkün görünmür.