Eastakyn Gündogarda ABŞ-nyň gegemoniýasynyň soňy: Türkiýeden, Saud Arabystanyndan we Pakistandan taryhy goranyş şertnamasy

Ikinji jahan urşundan we Sowuk uruşdan soň emele gelen we Aýlag söweşi bilen iň ýokary derejesine ýeten Eastakyn Gündogarda ABŞ-nyň merkezi howpsuzlyk arhitekturasy taryhynda iň uly sarsgynlygy başdan geçirýär. ABŞ-nyň öňdebaryjy pikir merkezlerinden biri bolan Daşary gatnaşyklar geňeşi (CFR) tarapyndan çap edilen giňişleýin derňew sebitdäki güýç balansynyň düýpgöter üýtgändigini ýüze çykardy. Derňewde; Türkiýe, Saud Arabystany we Päkistanyň arasynda gol çekilen Mekge bilelikdäki goranyş şertnamasynyň Waşingtonyň sebitdäki harby we syýasy täsirine göni we gaty güýçli alternatiwa bolup durýandygy nygtaldy.

ABŞ-nyň ýarym asyrlyk gegemoniýasynyň çökmegi

CFR tarapyndan neşir edilen seljeriş hasabatynda "ABŞ-nyň ýolbaşçylygyndaky Eastakyn Gündogaryň buýrugy gutardy. Mekge şertnamasy muny subut edýär" sözüni ulanmak bilen gaty geosyýasy karar berildi. Hasabata görä, takmynan 35 ýyl ozal Aýlag söweşi bilen harby we diplomatik kuwwatynyň iň ýokary derejesine ýeten ABŞ-nyň merkezi sebitleýin tertibi wagtyň geçmegi bilen birnäçe strategiki ýalňyşlyklar we krizisler sebäpli köneldi. Hususan-da, 2003-nji ýylda Yrak okkupasiýasy, Arap bahary döwründe alnyp barylýan durnuksyz syýasatlar, Siriýadaky we Yemenemendäki içerki söweşlerde ýüze çykan aýgytly garaýyşlar we netijede Ysraýylyň Gazadaky gyrgynçylyklary Waşingtonyň sebitdäki abraýyny we abraýyny bütinleý ýok etdi.

ABŞ-nyň ýolbaşçylygyndaky sebit tertibini Ybraýym şertnamasy, IMEC koridory we Ysraýyl-Saud Arabystanynyň kadalaşdyrylmagy, Ysraýylyň Gazadaky hüjümi, Pars aýlagynyň arasyndaky dartgynlyk we ABŞ-Ysraýyl-Eýran konfliktleri ýaly ädimler bilen tertipleşdirmek üçin pursatdan peýdalanypdy. Bu ýagdaý ýaranlarynyň Waşingtona bolan ynamyny sarsdyrdy we täze gözleglere sebäp boldy.

Mekge şertnamalary: Ybraýym şertnamalaryna güýçli alternatiwa

Saud Arabystany, ABŞ-nyň sebitdäki howpsuzlyk kepilligine bolan ynamyny ýitirip, Ankara we Yslamabat şäherine tarap ugrady. Mekgäniň bilelikdäki goranmak şertnamasy Waşingtondan garaşsyz we tutuş sebitleýin dinamika bilen döredilen täze harby hyzmatdaşlyk modelini hödürleýär. Bu ýagdaý, ABŞ-nyň Ysraýyla gönükdirilen sebiti täzeden gurmak ugrundaky tagallasy bolan Ybraýym şertnamasyna gönüden-göni garşy çykýar.

Iki polýar Middleakyn Gündogar we Türkiýäniň artýan strategiki agramy

CFR derňewinde Eastakyn Gündogaryň häzirki wagtda bir bitewi Amerikan gegemoniýasyndan daşlaşýandygy we iki esasy topara bölünendigi aýdylýar. Bu bloklaryň birinjisi, ABŞ we Ysraýylyň töwereginde emele gelen Ybraýym şertnamalaryna wepaly ýurtlardan durýar; Ikinjisi, Türkiýe, Saud Arabystany we Päkistanyň ýolbaşçylygyndaky Mekge şertnamasy bileleşigi.

ABŞ-nyň Eastakyn Gündogarda oýnaýan rolunyň ýarym asyryň dowamynda ilkinji gezek gowşandygyna garamazdan, Türkiýanyň goranyş pudagyndaky üstünlikleri we harby güýji bilen bu täze bileleşigiň iň möhüm harby we tehnologiki sütünine öwrülendigi aýdylýar. Sebit aktýorlarynyň öz göwresini kesip başlamagy, global güýç göreşinde kartoçkalaryň gaýtadan paýlanmagyna sebäp bolýar. Indi 50 ýyl ozal Middleakyn Gündogaryň birtaraplaýyn gurluşy barada gürleşmek mümkin däl ýaly.