Ohrid Çərçivə Sazişi Şimali Makedoniyanı necə dəyişdi?

2001-ci ildə Şimali Makedoniyada vətəndaş iğtişaşlarına son qoyan Ohrid Çərçivə Sazişi (OCA) 2001-ci il avqustun 13-də ölkənin cənub-qərbində yerləşən Ohrid şəhərində imzalanıb. Təxminən iki ay davam edən danışıqlardan sonra Avropa İttifaqı və Amerika Birləşmiş Ştatları nümayəndələrinin iştirakı ilə imzalanan bu saziş ölkədə etnik albanların hüquqlarının genişləndirilməsini təmin edən əsas hüquqi mətndir.

Ohrid Çərçivə Sazişinə aparan proses necə inkişaf etdi?

Ölkədə gərginlik 2001-ci il yanvarın 22-də Tetovo şəhərinin Teartse kəndində bir polis əməkdaşının həlak olması, üç polis əməkdaşının yaralanması ilə polis bölməsinə hücumla daha da artıb. Milli Azadlıq Ordusu (UCK) adlı qruplaşmanın üzərinə götürdüyü bu hücumdan sonra başlayan qarşıdurmalar 2001-ci il yanvarın 22-dən noyabrın 12-dək ölkə daxilində davam etmiş, yüzlərlə insanın ölümünə, on minlərlə insanın didərgin düşməsinə səbəb olmuşdur.

Müqavilə hansı hüquqlar və qaydalar gətirdi?

Ohrid Çərçivə Sazişi alban dilinin rəsmi dil olması, yerli hökumətlərin gücləndirilməsi və ədalətli təmsilçilik kimi məsələlərdə mühüm dəyişikliklərə səbəb oldu. Bu çərçivədə 11 yanvar 2018-ci ildə parlament tərəfindən təsdiq edilən və 15 yanvar 2019-cu ildə qüvvəyə minən “Dillərin istifadəsi haqqında” Qanunla Alban dili bütün ölkə ərazisində ikinci rəsmi dil statusu qazandı; Bundan əlavə, əhalinin 20 faizindən çoxunu təşkil edən qrupların dillərinin yerli özünüidarəetmə orqanlarında rəsmi dil kimi istifadəsinə icazə verilib.

2001-ci ildə Şimali Makedoniyadakı münaqişələr NATO və ATƏT-in vasitəçiliyi ilə əldə edilən atəşkəs və daha sonra imzalanan Ohrid Çərçivə Sazişi ilə başa çatıb. Müqavilə ölkədə etnik qruplar arasında tarazlığı yenidən tənzimləməklə təhsil, dil və şəxsiyyət hüquqları sahəsində hərtərəfli islahat prosesinə start verdi.

Ölkədə sazişin icrasına nəzarət etmək üçün ilk dəfə katiblik kimi yaradılan qurum sonradan Siyasi Qurum və İcmalararası Əlaqələr Nazirliyinə çevrilərək 2024-cü ildən İcmalararası Münasibətlər Nazirliyi adlandırılıb, millətlərarası münasibətləri idarə edir. 2021-ci ilin sentyabr ayında aparılan siyahıyaalmaya görə, türklər əhalinin 3,86 faizini təşkil edən 1 milyon 836 min 713 nəfərin yaşadığı ölkənin üçüncü ən böyük icmasıdır.

Nəticə

Ohrid Çərçivə Sazişi Şimali Makedoniyanın multikultural strukturunu qorumaq və etnik əsaslı münaqişələrin qarşısını almaq üçün konsensus üçün kritik əsas yaratmışdır. Sazişdə nəzərdə tutulan hüquqi baza ölkənin demokratikləşməsi prosesində mühüm mərhələ hesab olunur.

Ancaq aradan 25 il keçməsinə baxmayaraq, görünür, müxtəlif etnik qrupların təmsilçilik hüquqları ilə bağlı gözləntilər tam olaraq özünü doğrultmayıb. Daha kiçik qrupların, xüsusilə də Türkiyə cəmiyyətinin konstitusiya və inzibati proseslərdə daha çox görünürlük tələb etməsi sosial uzlaşmanın dinamik bir proses olduğunu göstərir.

Mümkün təsirlər

Sazişin yenidən nəzərdən keçirilməsi və ya yenilənməsi tələbləri qarşıdakı dövrdə Şimali Makedoniyanın daxili siyasətində daha qabarıq görünə bilər. Xüsusilə, əhalinin 3,86 faizini təşkil edən türklərin təmsilçilik səviyyəsinin artırılması ölkədəki digər azlıq qrupları üçün yeni müzakirə sahəsi yarada bilər.

İcmalararası Əlaqələr Nazirliyinin həyata keçirdiyi siyasət etnik qruplar arasında mənsubiyyət hissini gücləndirməklə yanaşı, siyasi partiyalar üzərində hüquq axtarışının təzyiqini artıra bilər. Bu, ölkənin Avropa İttifaqına inteqrasiya prosesində daha inklüziv sosial model yaratmasına töhfə verə bilər.

Fikirləriniz

Şimali Makedoniyada etnik sülhün qorunmasında Ohrid Çərçivə Sazişinin rolunu necə qiymətləndirirsiniz? Ölkədə müxtəlif icmaların təmsilçilik hüquqlarını yaxşılaşdırmaq üçün hansı addımlar atıla bilər? Fikirlərinizi şərhlərdə paylaşa bilərsiniz.