Ohrid Çarçuwaly Ylalaşygy Demirgazyk Makedoniýany nädip üýtgetdi?

2001-nji ýylda Demirgazyk Makedoniýada bolup geçen içerki tolgunyşyklary bes eden Ohrid Çarçuwaly Ylalaşyk (OCA) 2001-nji ýylyň 13-nji awgustynda ýurduň günorta-günbataryndaky Ohrid şäherinde gol çekildi. Iki aýa golaý dowam eden gepleşiklerden soň Europeanewropa Bileleşiginiň we Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň wekilleriniň gatnaşmagynda gol çekilen bu şertnama ýurtda etnik albanlaryň hukuklarynyň giňelmegini üpjün edýän esasy kanuny tekstdir.

Ohrid Çarçuwaly Ylalaşygyna alyp barýan proses nähili ösdi?

2001-nji ýylyň 22-nji ýanwarynda Tetowo şäheriniň Teartse obasyndaky polisiýa merkezine edilen hüjümde bir polisiýa işgäri öldi we üç polisiýa işgäri ýaralandy. Milli azat ediş goşuny (UCK) tarapyndan öňe sürlen bu hüjümden soň başlanan konfliktler 2001-nji ýylyň 22-nji ýanwaryndan 12-nji noýabry aralygynda ýüzlerçe adamyň ölmegine we on müňlerçe adamyň öýsüz-öwzarsyz galmagyna sebäp boldy.

Ylalaşyk haýsy hukuklary we düzgünleri getirdi?

Ohrid Çarçuwaly Ylalaşyk, alban diliniň resmi dil bolmagy, ýerli dolandyryşlary güýçlendirmek we adalatly wekilçilik etmek ýaly meselelerde möhüm üýtgeşmeler girizdi. Şu nukdaýnazardan, 2018-nji ýylyň 11-nji ýanwarynda parlament tarapyndan tassyklanan we 2019-njy ýylyň 15-nji ýanwarynda güýje giren Dilleri ulanmak baradaky Kanun bilen alban ýurt boýunça ikinji resmi dil statusyna eýe boldy; Mundan başga-da, ilatyň 20 göteriminden gowragyny emele getirýän toparlaryň dillerini ýerli dolandyryş edaralarynda resmi dil hökmünde ulanmaga rugsat berildi.

2001-nji ýylda Demirgazyk Makedoniýadaky konfliktler, NATO we OSCEHHG-nyň töwellaçylygynda we soň gol çekilen Ohrid Çarçuwaly Ylalaşygy bilen tamamlandy. Ylalaşyk ýurtdaky etnik toparlaryň arasyndaky deňagramlylygy kesgitlemek arkaly bilim, dil we şahsyýet hukuklary boýunça giňişleýin özgertmelere başlady.

Ylalaşygyň ýerine ýetirilişine gözegçilik etmek üçin ilki sekretariat hökmünde döredilen bu edara soňra Syýasy ulgam we jemgyýetçilikara gatnaşyklar ministrligine öwrüldi we 2024-nji ýyldan başlap jemgyýetara gatnaşyklar ministrliginiň adyny üýtgedip, milletara gatnaşyklary dolandyrýar. 2021-nji ýylyň sentýabr aýyndaky ilat ýazuwyna görä, türkler ilatyň 3,86 göterimini emele getirýän 1 million 836 müň 713 adamyň ýaşaýan üçünji uly jemgyýetidir.

Netije

Ohrid Çarçuwaly Ylalaşygy Demirgazyk Makedoniýanyň köp medeniýetli gurluşyny gorap saklamak we etnik esasly konfliktleriň öňüni almak maksady bilen ylalaşyk üçin möhüm esas döretdi. Ylalaşykda göz öňünde tutulan hukuk binýady ýurduň demokratiýalaşdyryş etabynda möhüm tapgyr hasaplanýar.

Şeýle-de bolsa, 25 ýyl geçendigine garamazdan, dürli etnik toparlaryň wekilçilik hukugy baradaky garaşyşlar doly kanagatlandyrylmady öýdýän. Kiçijik toparlaryň, esasanam türk jemgyýetiniň konstitusion we dolandyryş işlerinde has görnükli bolmagyny talap etmegi, sosial barlyşygyň dinamiki bir prosesdigini görkezýär.

Mümkin täsirler

Ylalaşyga täzeden garamak ýa-da täzelemek baradaky talaplar ýakyn döwürde Demirgazyk Makedoniýanyň içerki syýasatynda has görnükli bolup biler. Hususan-da, ilatyň 3,86 göterimini emele getirýän türkleriň wekilçilik derejesini ýokarlandyrmak, ýurtdaky beýleki azlyk toparlar üçin täze pikir alyşma meýdançasyny döredip biler.

Jemgyýetara gatnaşyklar ministrligi tarapyndan alnyp barylýan syýasatlar etnik toparlaryň arasynda bolmak duýgusyny güýçlendirip biler, şeýle hem syýasy partiýalara hukuk gözlemek basyşyny artdyryp biler. Bu, theewropa Bileleşiginiň integrasiýa prosesinde has öz içine alyjy sosial modeliň döredilmegine goşant goşup biler.