Qlobal ticarətin boğazı düyünlənib: Hörmüz və Bab əl-Məndabda böyük böhran

Yaxın Şərq İran mərkəzli hərbi və diplomatik gərginliyin qlobal ticarəti dərindən sarsıda biləcəyi son dərəcə kritik bir dövrə daxil olub. İranın dəstəklədiyi husilərin Bab əl-Məndəb boğazında faktiki nəzarəti ələ keçirməsi və hazırda İranla müharibə səbəbindən bağlı olan Hörmüz boğazındakı tıxanma bütün dünyada böyük narahatlıq dalğasına səbəb olub. Enerji dəhlizinin bu iki həyati arteriyasının eyni vaxtda kəsilməsinin qlobal bazarlarda çox kəskin iqtisadi dalğalanmalar yaradacağı proqnozlaşdırılır.

Müharibə başlayandan bəri ilk əlaqə: Omanda kritik zirvə

Bu ağır böhran şəraitində bütün diqqətlər Omanda keçiriləcək kritik regional sammitə yönəlib. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmayıl Bekayi sentyabrın 14-də Omanda regional toplantının keçiriləcəyini, İran və Fars körfəzi ilə həmsərhəd 8 ölkənin xarici işlər nazirləri səviyyəsində iştirak edəcəyini açıqlayıb. Sammitdə regional təhlükəsizlik məsələləri ilə yanaşı, Hörmüz boğazında kommersiya gəmiləri üçün təhlükəsiz marşrutların müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı İran-Oman danışıqlarının nəticələri də müzakirə olunacaq. Bu görüş, altı üzvlü Körfəz Əməkdaşlıq Şurasına üzv ölkələrin xarici işlər nazirləri ilə İranın yüksək rütbəli rəsmisi arasında müharibə başlayandan bəri ilk birbaşa görüş olduğu üçün tarixi əhəmiyyət kəsb edir. Danışıqlardan sızan məlumata görə, İran və Oman Körfəz ölkələrinin dəstəyi ilə ABŞ-ın İran limanlarına tətbiq etdiyi blokadanı yarmağı hədəfləyir.

İran Prezidenti Məsud Pezeşkian görüşün əhəmiyyətinə diqqət çəkərək, "Bu həftə bazar ertəsi ərəb ölkələrinin xarici işlər nazirləri Oman və İran arasında Hörmüz boğazında ortaq marşrutun yaradılmasına dair sazişi imzalamaq və bu razılaşmanı Beynəlxalq Dəniz Təşkilatına bildirmək üçün bir araya gəlirlər. Öz ərazisindən hücuma məruz qaldığımız ölkələr də bu görüşdə iştirak edəcəklər". ABŞ blokadasını və hücumlarını dayandırarsa, yenidən naviqasiya üçün açılacaq.

Enerji dəhlizində ikiqat maneə və husilərin yeni rolu

Sammitdə həmçinin Bab əl-Məndəb boğazı və husilərin bölgədəki hərbi hərəkətlərini ətraflı müzakirə edəcəyi gözlənilir. Bu yaxınlarda İranın dəstəklədiyi husilər Yəmənin qərb sahillərinin çox hissəsini və Qırmızı dənizə açılan qapı olan Meyyun adasını nəzarətə götürərək, bölgədəki böhrana yeni bir rəng qatıb. Husilərin Bab əl-Məndəb boğazına de-fakto nəzarət etməsi Tehran administrasiyası üçün diplomatik masa arxasında çox güclü kozır hesab olunur.

Həm Hörmüz boğazından, həm də Bab əl-Məndəbdən keçidlər cari geosiyasi risklər səbəbindən dayansa da, qlobal enerji xətlərinə qurudan zərbə endirilib. Səudiyyə Ərəbistanı neftini Hörmüz boğazından yan keçərək daha təhlükəsiz Qırmızı dəniz marşrutuna daşıyan Şərq-Qərb neft kəməri hücuma məruz qalıb. Qlobal neft tədarükünün 4-5 faizini daşıyan bu strateji xəttin vurduğu ziyana görə Səudiyyə Ərəbistanı tərəfindən bağlanması qlobal tarazlıqları tamamilə dəyişdi. Dünyanın ən böyük xam neft ixracatçısının can damarı olan bu boru kəməri sisteminə dəyən ziyanı aradan qaldırmağın nə qədər vaxt aparacağı hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır.

Yəməndə şiddətli münaqişələr və regional balansların dəyişməsi

Yəməndə İranın dəstəklədiyi husilər ilə Səudiyyə Ərəbistanının dəstəklədiyi hökumət qüvvələri arasında qarşıdurmalar səngimək bilmir. Husilərin Maribin qərbində başlatdığı genişmiqyaslı hücumun qarşısı hökumət qüvvələri tərəfindən alındığı bildirilərkən, Əl-Mudərəbə və Rəs əl-Ara bölgələrində də hərbi mövqelərə edilən hücumlar dəf edilib. Mülki əhalinin üzərinə düşən münaqişələrin sayı getdikcə ağırlaşır; Husilərin Hudeydə əyalətindən cənubdakı Ədən şəhərinə köçməyə çalışan 6 nəfərlik ailəni atəşə tutması nəticəsində 3 mülki vətəndaş həyatını itirib. Taiz və Hudeydada şiddətli qarşıdurmalar nəticəsində minlərlə ailənin didərgin düşdüyü bildirilir.

Yəməndəki husilər birdən-birə regional müttəfiqləri Livanda Hizbullah, Qəzzada HƏMAS, İraqda Həşd əl-Şaabi və Suriyada Əsəd rejimi ilə ciddi uğursuzluqlar yaşayan İran üçün həyati əhəmiyyət kəsb etdi. Tehranın regionda ən fəal və təsirli vəkil qüvvəsinə çevrilən husilər son hücumlarla yetkin olduqlarını sübut etdilər.

Qlobal hadisələri dəyərləndirən ABŞ prezidenti Donald Tramp İranla müharibənin ABŞ-da keçirilən aralıq seçkilərdən dərhal sonra bitəcəyini və neft qiymətlərinin sürətlə aşağı düşəcəyini müdafiə edib. Tramp İranın seçki prosesinə təsir etmək üçün müharibəni qəsdən uzatdığını iddia etsə də, Səudiyyə Ərəbistanındakı neft kəmərinə hücumun arxasında İranın ola biləcəyini də irəli sürüb. Bu hadisələrdən sonra Türkiyə Cümhuriyyəti Xarici İşlər Nazirliyi yazılı açıqlama verərək İraq ərazisi üzərindən Səudiyyə Ərəbistanına edilən İHA hücumlarını ən sərt şəkildə pisləyib. Açıqlamada Səudiyyə Ərəbistanının ərazi bütövlüyünə dəstək təkrarlanarkən, İraq Hökumətinin hücumla bağlı başlatdığı araşdırmadan məmnun olduqları ifadə edilib və bölgədəki bütün tərəflərə mötədilliyə çağırış edilib.