Global söwdanyň bokurdagy belli boldy: Hormuzda we Bab al-Mandabda uly krizis

Eastakyn Gündogar, Eýrany merkezleşdirýän harby we diplomatik dartgynlyk global söwdany çuňňur sarsdyryp biljek örän möhüm döwre gadam basdy. Eýran tarapyndan goldanýan Hutileriň Bab al-Mandab bogazynda de-fakto gözegçiligini ele geçirmegi, häzirki wagtda Eýran bilen bolan uruş sebäpli ýapylan Hormuz bogazynyň petiklenmegi bütin dünýäde uly alada döretdi. Energetika koridorynyň bu iki möhüm arteriýasynyň bir wagtda kesilmegi dünýä bazarlarynda gaty ýiti ykdysady üýtgemeleri döreder diýlip çaklanylýar.

Uruş başlanaly bäri ilkinji aragatnaşyk: Ummanda iň ýokary dereje

Bu agyr krizis şertlerinde, ähli adamlar Ummanda geçiriljek möhüm sebit sammitine seredýärler. Eýranyň Daşary işler ministrliginiň metbugat sekretary Ismail Bekaýi 14-nji sentýabrda Ummanda sebitleýin ýygnagyň geçiriljekdigini, Eýran bilen Pars aýlagy bilen serhetleşýän 8 ýurduň daşary işler ministrleriniň derejesinde gatnaşjakdygyny aýtdy. Sammitde sebitleýin howpsuzlyk meselelerinden başga-da, Hormuz bogazynda söwda gämileri üçin howpsuz ýollary kesgitlemek boýunça Eýran-Oman gepleşikleriniň netijeleri ara alnyp maslahatlaşylar. Bu duşuşyk taryhy ähmiýete eýe, sebäbi alty agzaly Aýlag Hyzmatdaşlyk Geňeşiniň daşary işler ministrleri bilen uruş başlany bäri Eýranyň ýokary derejeli resmisiniň arasyndaky ilkinji göni duşuşyk. Gepleşiklerden ýaýradylan maglumata görä, Eýran we Oman, Aýlag ýurtlarynyň goldawy bilen ABŞ-nyň Eýran portlaryna girizen gabawyny bozmagy maksat edinýärler.

Duşuşygyň ähmiýetini belläp, Eýranyň prezidenti Masud Pezeşkian: "Şu hepdäniň duşenbe güni Arap ýurtlarynyň daşary işler ministrleri Oman bilen Eýranyň arasynda Hormuz bogazynda umumy ýol gurmak baradaky şertnama gol çekmek we halkara deňiz guramasyna bu şertnamany yglan etmek üçin birleşýäris. Biziň duşuşygymyzda bu sebitde deňiz kenaryna goşular" -diýdi. ABŞ gabawyny we hüjümlerini bes edýär.

Energetika koridorynda goşa päsgelçilik we hutileriň täze roly

Sammitde Bab al-Mandab bogazy we Hutileriň sebitdäki harby hereketleri barada jikme-jik pikir alşylmagyna garaşylýar. Recentlyakynda, Eýran tarapyndan goldanýan Hutiler Yemenemeniň günbatar kenarlarynyň köpüsine we Gyzyl deňziň derwezesi bolan Maýýun adasyna gözegçilik edip, sebitdäki krizise täze bir goşant goşdy. Hutileriň Bab al-Mandab bogazyna de-fakto gözegçiligi Tähran administrasiýasy üçin diplomatik stoluň başynda gaty güýçli surnaý kartoçkasy hasaplanýar.

Häzirki geosyýasy töwekgelçilikler sebäpli Hormuz bogazyndan we Bab al-Mandab bogazyndan geçýän bölekler togtadylsa-da, global energiýa liniýalaryna zarba uruldy. Saud Arabystanynyň nebitini Hormuz bogazyndan geçip, has ygtybarly Gyzyl deňzine iberýän Gündogar-Günbatar nebit geçirijisine hüjüm edildi. Dünýädäki nebit üpjünçiliginiň 4-5 göterimini öz içine alýan bu strategiki liniýanyň Saud Arabystany tarapyndan ýetirilen zyýany sebäpli ýapylmagy, dünýädäki deňagramlylygy düýpgöter üýtgetdi. Dünýädäki iň uly çig nebit eksportçysynyň ömri gany bolan bu turbageçiriji ulgamyň zeperini bejermek üçin näçe wagt gerek boljakdygy entek belli däl.

Yemenemendäki zorlukly gapma-garşylyklar we sebitdäki deňagramlylygy üýtgetmek

Yemenemende Eýran tarapyndan goldanýan Hussiler bilen Saud Arabystany tarapyndan goldanýan hökümet güýçleriniň arasyndaky dawa yzygiderli dowam edýär. Maribiň günbataryndaky Hutiler tarapyndan guralan giň gerimli hüjümiň hökümet güýçleri tarapyndan öňüni alýandygy habar berilse-de, Al-Mudaraba we Ras al-Ara sebitlerindäki harby pozisiýalara edilen hüjümler hem yzyna gaýtaryldy. Asuda ilata garşy konfliktleriň sany barha agyrlaşýar; Huseýleriň Hodeidah welaýatyndan günortadaky Aden şäherine göçmäge synanyşýan 6 adamlyk maşgala ot açmagy netijesinde 3 raýat öldi. Taýzda we Hudaýda şäherinde bolup geçen güýçli çaknyşyklar sebäpli müňlerçe maşgalanyň başga ýerlere göçürilendigi aýdylýar.

Yemenemendäki hutiler birden sebitdäki ýaranlary Hizbullah, Liwandaky Hamas, Gazadaky Hamas, Yrakdaky Haşd al-Şaabi we Siriýadaky Assad re regimeimi bilen baglanyşykly möhüm ähmiýete eýe boldy. Tähranyň sebitdäki iň işjeň we täsirli wekili bolan Hutiler soňky hüjümler bilen kämillik ýaşyna ýetendigini subut etdiler.

Global ösüşe baha bermek bilen ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump, Eýran bilen urşuň ABŞ-daky orta saýlawlardan soň derrew gutarjakdygyny we nebitiň bahasynyň çalt peseljekdigini öňe sürdi. Trump, saýlaw prosesine täsir etmek üçin Eýranyň söweşi bilkastlaýyn uzaldandygyny öňe sürse-de, Saud Arabystanyndaky nebit geçiriji hüjüminiň arkasynda Eýranyň bolmagynyň mümkindigini öňe sürdi. Bu wakalardan soň Türkiýe Respublikasynyň Daşary işler ministrligi ýazmaça beýanat berdi we Saud Arabystanyna Yragyň çäginde amala aşyrylan uçarmansyz howa hüjümlerini iň berk ýazgardy. Beýanatda Saud Arabystanynyň territorial bitewiligini goldaýandyklaryny mälim etmek bilen, Yrak hökümetiniň bu hüjüm bilen baglanyşykly derňewinden hoşal bolandyklary we sebitdäki ähli taraplara ortaça çagyryş edilendigi aýdylýar.