ABD/İsrail-İran Savaşı: Küresel Ekonomide 100 Günlük Etki

ABD ve İsrail ile İran arasında 28 Şubat'ta patlak veren savaş, sadece insani kayıplara değil, aynı zamanda küresel ekonomi üzerinde de derin yaralar açtı. Bu çatışmanın 100. gününe girilirken, dünya ekonomisi ve ticareti ciddi bir darbe aldı.

Küresel Tedarik Zinciri Krizi

İran'ın, ABD ve İsrail saldırılarına karşılık olarak stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı'nda ticaret akışını büyük ölçüde durdurması, küresel enerji ve emtia piyasalarında ciddi bir şoka neden oldu. Bu kritik boğazdaki akışın kesintiye uğraması, küresel petrol ticaretinin yüzde 20'si, sıvılaştırılmış doğal gazın yüzde 20'si, gübrenin yüzde 30'u, ürenin yaklaşık yüzde 40'ı ve kükürt arzının yüzde 50'si gibi önemli ticari akışları olumsuz etkiledi.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Fatih Birol, bu gelişmeleri "tarihteki en büyük enerji krizlerinden biri" olarak nitelendiriyor. IEA'nın verilerine göre, nisan ayında dünya genelinde günlük petrol tüketimi 104 milyon varil olarak gerçekleşirken, arz 95,1 milyon varilde kaldı. Körfez ülkeleri, savaş öncesi üretim seviyelerinin çok altında kalarak günlük 14,4 milyon varil kayıp yaşadı.

Enerji Fiyatlarındaki Büyük Artış

Bu arz sıkıntısının sonucunda, Brent petrolün varil fiyatı savaş öncesine göre yüzde 30 daha yüksek seviyelerde işlem görüyor. Avrupa gaz fiyatlarında ise yüzde 50'lik bir artış söz konusu. Bu fiyat artışları, deniz taşımacılığındaki maliyetleri de etkiledi; Dünya Deniz Taşımacılığı Konseyi'ne göre, gemi yakıt maliyetleri yüzde 59 arttı. Bu, küresel tedarik zinciri üzerinde önemli bir baskı oluşturdu.

Hürmüz Boğazı'ndaki ticaret durgunluğu, dünya genelinde gemilerin mahsur kalmasına, nakliye maliyetlerinin artmasına ve birçok ülkenin ihracat-ithalat dengesinin bozulmasına neden oldu. Bu gelişmeler, yüksek enflasyon beklentilerini artırarak küresel ekonomik büyüme tahminlerini aşağı çekti.

Ekonomik Büyüme Üzerindeki Baskı

OECD'nin Ekonomik Görünüm Raporu'na göre, savaşın süresi ve seyrine bağlı olarak, küresel ekonomik büyümenin 2025'teki yüzde 3,4 seviyesinden bu yıl yüzde 2,8'e düşmesi bekleniyor. 2027'de ise bu oranın yüzde 3,1'e yükselebileceği öngörülüyor. Dünya ekonomisinin mevcut büyüklüğü göz önünde bulundurulduğunda, bu düşüş en az 700 milyar dolarlık bir kayba işaret ediyor.

Eğer savaş ve ticaret akışındaki kesintiler uzarsa, küresel büyümenin bu yıl yüzde 2,1'e, 2027'de ise yüzde 1,8'e inmesi söz konusu olabilir. Uluslararası kredi derecelendirme kuruluşu Fitch Ratings, savaşın neden olduğu petrol krizi nedeniyle küresel büyüme tahminini 0,2 puan düşürerek yüzde 2,4'e çekti. Ancak, yapay zekâ ile ilgili teknoloji yatırımlarındaki beklenmedik güçlü ivme, ekonomik aktivite üzerindeki bu olumsuz etkiyi kısmen dengeliyor.

Ticaretin Geleceği ve Boğazın Önemi

Fitch Ratings, Hürmüz Boğazı'ndaki ticaretin temmuza kadar yeniden başlamayacağını tahmin ediyor. Bu durum, petrol piyasalarının önümüzdeki iki ayda daha da sıkılaşacağı anlamına geliyor. OECD, küresel ticaretin bu yıl yüzde 3,1'e, 2027'de ise yüzde 2,9'a düşeceğini öngörüyor. Özellikle Körfez ülkeleriyle yapılan ticaretteki düşüş, artan enerji ve taşımacılık maliyetlerinin etkisiyle ticaretteki büyümenin yavaşlamasına neden olacak.

Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ), 2025'te yüzde 4,6 büyümesi beklenen küresel ticaretin bu yıl sadece yüzde 1,9 artacağını, 2027'de ise yüzde 2,6'ya yükseleceğini tahmin ediyor. Enerji krizinin etkileri ağır olsa da yapay zekâya dayalı ürünlere olan talepteki artış, bu düşüşü kısmen dengeliyor.

Gelişmekte Olan Ülkelerin Karşılaştığı Zorluklar

Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Kuruluşu (UNCTAD), küresel ekonomik büyümenin bu yıl yüzde 2,6'ya yavaşlayacağını öngörüyor. UNCTAD, dünya ekonomisinin daha kırılgan bir döneme girdiği konusunda uyarıyor. Özellikle petrol ithalatına bağımlı gelişmekte olan ülkeler için ekonomik zorluklar artıyor. Bu zorluklar karşısında kırılgan durumda olan 75 ülkeden 65'i net petrol ithalatçısı ve bu ülkelerde bir milyar insan yaşıyor. Bu nüfusun yüzde 30'undan fazlası günlük 3 doların altında gelir elde ediyor.

Mevcut ithalat seviyeleri göz önüne alındığında, petrol fiyatlarındaki artışın, bu ülkelerin yıllık ithalat faturalarına 20 milyar dolardan fazla ek yük getirebileceği hesaplanıyor.

Sonuç ve Gelecekteki Olası Gelişmeler

ABD/İsrail-İran savaşı, küresel ekonomi ve ticareti derinden etkilerken, gelecekteki gelişmelerin dünya ekonomisi üzerindeki etkileri de yakından izlenecek. Boğazdaki ticaret akışının normale dönmesi ve çatışmaların sona ermesi, ekonomik istikrarın yeniden sağlanmasında kritik rol oynayacak. Ancak, mevcut kriz, dünya ekonomisinin kırılgan yapısını gözler önüne seriyor ve ülkelerin enerji bağımsızlığına yönelik stratejilerini yeniden değerlendirmelerini gerektiriyor.