ABŞ / Ysraýyl-Eýran söweşi: Global ykdysadyýete 100 gün täsir

ABŞ , Ysraýyl we Eýran arasynda bolup geçen söweş diňe bir adam ýitgilerine däl, eýsem dünýä ykdysadyýetine-de agyr ýaralar getirdi. Bu dawa 100-nji gününe gadam basanda dünýä ykdysadyýeti we söwdasy uly zarba urdy.

Global üpjünçilik zynjyry krizisi

Eýranyň ABŞ we Ysraýylyň hüjümlerine jogap hökmünde strategiki taýdan möhüm Hormuz bogazyndaky söwda akymyny esasan togtatmagy dünýä energiýa we haryt bazarlarynda uly zarba döretdi. Bu möhüm bogazdaky akymyň kesilmegi, dünýä nebit söwdasynyň 20 göterimi, suwuklandyrylan gazyň 20 göterimi, dökünleriň 30 göterimi, karbamidiň takmynan 40 göterimi we kükürt üpjünçiliginiň 50 göterimi ýaly möhüm söwda akymlaryna ýaramaz täsir etdi.

Halkara Energetika Guramasynyň (IEA) prezidenti Fatih Birol bu wakalary “taryhdaky iň uly energiýa krizisleriniň biri” diýip häsiýetlendirdi. laýyk gelýär. IEA-nyň maglumatlaryna görä, aprel aýynda dünýäde gündelik nebit sarp edilişi 104 million barrele, üpjünçilik bolsa 95,1 million barrele barabar boldy. Aýlag ýurtlary her gün 14,4 million barrele çenli ýitgi çekdi, uruşdan öňki önümçilik derejesinden has pesde galdy. Europeanewropadaky gazyň bahasy 50 göterim ýokarlandy. Bu bahalaryň ýokarlanmagy deňiz transportynyň çykdajylaryna-da täsir etdi; Bütindünýä ippingük daşaýyş geňeşiniň habaryna görä, gämi ýangyjynyň bahasy 59 göterim ýokarlandy. Bu global üpjünçilik zynjyryna ep-esli basyş etdi.

Hormuz bogazyndaky söwda çökgünligi gämileriň bütin dünýäde gabalanmagyna, transport çykdajylarynyň ýokarlanmagyna we köp ýurtlaryň eksport-import balansynyň bozulmagyna sebäp boldy. Bu ösüşler ýokary inflýasiýa garaşyşlaryny ýokarlandyrdy we global ykdysady ösüş çaklamalaryny azaltdy. 2027-nji ýylda bu nyrhyň 3,1 göterime çenli ýokarlanyp biljekdigi çaklanylýar. Dünýä ykdysadyýetiniň häzirki göwrümini göz öňünde tutsak, bu pese gaçmak azyndan 700 milliard dollar ýitgini görkezýär.

Uruş we söwda akymlarynyň bozulmagy uzaldylsa, global ösüş şu ýyl 2,1 göterime, 2027-nji ýylda 1.8 göterime çenli peselip biler. Şeýle-de bolsa, emeli intellekt bilen baglanyşykly tehnologiýa maýa goýumlarynda garaşylmadyk güýçli tizlik ykdysady işjeňlige bu ýaramaz täsirini bölekleýin öwezini dolýar.

Söwdanyň geljegi we bogazyň ähmiýeti

Fitch Ratings, Hormuz bogazyndaky söwdanyň iýul aýyna çenli gaýtadan başlamajakdygyny çaklaýar. Bu, ýakyn iki aýda nebit bazarlarynyň hasam pugtalanjakdygyny aňladýar. OECD dünýä söwdasynyň şu ýyl 3,1 göterime, 2027-nji ýylda 2,9 göterime çenli azaljakdygyny çaklaýar. Esasanam Aýlag ýurtlary bilen söwdanyň pese gaçmagy energiýa we transport çykdajylarynyň ýokarlanmagynyň täsiri sebäpli söwdanyň ösüşiniň peselmegine sebäp bolar. Emeli intellekt esasly önümlere bolan islegiň ýokarlanmagy bu pese gaçmagy bölekleýin deňleşdirýär.

Ösýän ýurtlaryň öňünde durýan kynçylyklar

Birleşen Milletler Guramasynyň Söwda we Ösüş Agentligi (UNCTAD) global ykdysady ösüşiň şu ýyl 2,6 göterime çenli peseljekdigini çaklaýar. UNCTAD dünýä ykdysadyýetiniň has gowşak döwre gadam basýandygyny duýdurdy. Ykdysady kynçylyklar, esasanam nebit importyna garaşly ösýän ýurtlar üçin barha artýar. Bu kynçylyklara sezewar bolan 75 ýurtdan 65-si arassa nebit importçylary we bu ýurtlarda bir milliard adam ýaşaýar. Bu ilatyň 30 göteriminden gowragy günde 3 dollardan az girdeji gazanýar.

Häzirki import derejesini göz öňünde tutsak, nebitiň bahasynyň ýokarlanmagy bu ýurtlaryň ýyllyk import kagyzlaryna 20 milliard dollardan gowrak goşmaça ýük getirip biler diýlip çaklanylýar. Bosfordaky söwda akymyny kadalaşdyrmak we konfliktleri bes etmek ykdysady durnuklylygy dikeltmekde möhüm rol oýnar. Şeýle-de bolsa, häzirki krizis dünýä ykdysadyýetiniň gowşak tebigatyny açýar we ýurtlardan energiýa garaşsyzlygy strategiýalaryna täzeden baha bermegini talap edýär.