İran Askeri Komutasında Büyük Revizyon: Yeni Atamalar ve Tahran'ın Çok Katmanlı Güç Dengesi

İran'ın bölgesel ve küresel ölçekte büyük yankı uyandıran askeri yapısı, ABD ve İsrail ile yaşanan çatışmaların ardından gerçekleştirilen köklü atamalarla yeni bir döneme girdi. Ülkenin savunma mimarisi; liderlik makamının mutlak başkomutanlık yetkisi altında, Genelkurmay Başkanlığı, Devrim Muhafızları Ordusu, düzenli ordu "Erteş" ve Savunma Bakanlığı olmak üzere çok katmanlı bir koordinasyonla yönetiliyor. Son dönemde yaşanan kayıpların ardından askeri komuta kademesinde yapılan kalıcı atamalar, Tahran'ın savunma stratejilerindeki yeni yol haritasını da gözler önüne seriyor.

İran'ın Çift Sütunlu Askeri Yapısı: Erteş ve Devrim Muhafızları

Tahran yönetiminin askeri doktrini, iki farklı ordunun paralel varlığı üzerine kurulu bir denge mekanizmasına dayanıyor. Bu sistemde Erteş olarak adlandırılan düzenli ordu, ülkenin sınır bütünlüğünü, hava sahasını ve topraklarını konvansiyonel tehditlere karşı korumakla görevlendiriliyor. Diğer tarafta ise 1979 yılındaki İslam Devrimi'nin ardından rejimin güvenliğini sağlamak amacıyla kurulan Devrim Muhafızları Ordusu yer alıyor. Devrim Muhafızları; asimetrik savaş yöntemleri, füze ve İHA teknolojileri, sınır ötesi operasyonlar ve iç güvenlik konularında uzmanlaşmış durumda.

İki yapı arasındaki ilişki, sadece askeri bir görev paylaşımından ibaret olmayıp, Devrim Muhafızlarının siyasi ve ekonomik gücü nedeniyle oldukça karmaşık bir nitelik taşıyor. Devrim Muhafızları, ulaşımdan enerjiye, telekomünikasyondan finansa kadar geniş bir alanda faaliyet gösteren devasa şirketleri kontrol ediyor. Bunların en bilineni olan Hatemu'l Enbiya Yapı Karargahı, ülke genelindeki büyük altyapı projelerini üstleniyor. Buna karşın klasik ordu yapılanması olan Erteş, bu tür büyük ölçekli bir ekonomik ve siyasi nüfuza sahip bulunmuyor.

Komuta Kademesinde Kritik Değişim: Yeni Atanan İsimler

ABD ve İsrail ile 28 Şubat'ta başlayan çatışma sürecinde Genelkurmay Başkanı Abdurrahim Musevi, Devrim Muhafızları Genel Komutanı Muhammed Pakpur ve Devrim Muhafızları Deniz Kuvvetleri Komutanı Alirıza Tengsiri gibi çok sayıda üst düzey askeri lider hayatını kaybetti. Bu kayıpların ardından vekaleten yürütülen görevlere, İran lideri Hamaney'in talimatıyla kalıcı atamalar yapıldı. Bu kritik görev değişiklikleri şu şekilde şekillendi:

Tümgeneral Ali Abdullahi, Genelkurmay Başkanlığı görevine getirildi. Devrim Muhafızları kökenli olan Abdullahi, daha önce Genelkurmay Başkanlığı koordinatör yardımcılığı ve Hatemu'l Enbiya Merkez Karargahı komutanlığı gibi stratejik görevlerde bulunmuş tecrübeli bir isim olarak öne çıkıyor.

Tuğgeneral Kiyumers Haydari, Genelkurmay Başkan Yardımcılığına atandı. Düzenli ordu Erteş kökenli olan Haydari, 2016-2025 yılları arasında Kara Kuvvetleri Komutanlığı görevini yürütmüştü. Böylece iki farklı askeri okuldan gelen isimler komuta kademesinde dengelendi.

Tümgeneral Ahmed Vahidi, Devrim Muhafızları Ordusu Genel Komutanı olarak atandı. Eski Kudüs Gücü komutanlarından olan Vahidi, geçmişte Savunma Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı görevlerinde bulunmuştu. Muhammed Pakpur'un hayatını kaybetmesinin ardından bu görevi vekaleten yürüten Vahidi, asaleten atanmasıyla tuğgenerallikten tümgeneralliğe terfi ettirildi.

Tümgeneral Mustafa İzedi, Devrim Muhafızları Ordusu Genel Komutan Yardımcısı oldu. İran-Irak Savaşı'nda cephede aktif görev alan İzedi, Genelkurmay bünyesinde stratejik planlama ve bütçe süreçlerini yönetmişti.

Tuğamiral Ali Azmai, Devrim Muhafızları Deniz Kuvvetleri Komutanlığına getirildi. Kariyerinin büyük bölümünü Hürmüz Boğazı ve Basra Körfezi'nde geçiren Azmai, bölgedeki 5. Deniz Bölgesi komutanlığı ve deniz kuvvetleri komutan yardımcılığı görevlerinde bulunmuştu.

Tuğgeneral Hüseyin Taib ise Tümgeneral Gulam Rıza Süleymani'nin yerine paramiliter bir güç olan Besic'in komutanlığına atandı. Taib, 2009-2022 yılları arasında Devrim Muhafızları İstihbarat Teşkilatının başında bulunuyordu.

Stratejik Güç Unsurları ve Operasyonel Yapılanma

İran'ın askeri gücü, sadece sahadaki askeri personelle sınırlı kalmıyor. Genelkurmay Başkanlığı tüm askeri planlama ve koordinasyonu üstlenirken, yürütme organına yani Cumhurbaşkanlığına bağlı çalışan Savunma ve Silahlı Kuvvetler Lojistik Bakanlığı ise savunma sanayisinin yönetimini, AR-GE faaliyetlerini ve lojistik tedarik zincirini kontrol ediyor. Füze programında da benzer bir iş bölümü bulunuyor; Savunma Bakanlığı sistemleri geliştirip üretirken, Devrim Muhafızları bu silahları operasyonel olarak sahada kullanıyor.

Devrim Muhafızları bünyesindeki Hava-Uzay Kuvvetleri, ülkenin caydırıcılık stratejisinin merkezinde yer alan balistik füzeler, seyir füzeleri ve İHA programlarını yönetiyor. Deniz gücü tarafında ise asimetrik savaş doktrinini benimseyen Devrim Muhafızları Deniz Kuvvetleri, sürat tekneleri ve deniz mayınlarıyla özellikle Hürmüz Boğazı'ndaki enerji geçiş trafiğini kontrol altında tutmayı hedefliyor. Erteş Deniz Kuvvetleri ise fırkateyn ve denizaltılarıyla daha geleneksel açık deniz görevlerine odaklanıyor.

Ülke dışındaki askeri ve istihbari operasyonları koordine eden Kudüs Gücü, Yemen, Irak, Suriye ve Lübnan'daki "Direniş Cephesi" unsurlarıyla ilişkileri sürdürüyor. 3 Ocak 2020'de Bağdat'ta ABD saldırısında öldürülen Korgeneral Kasım Süleymani'nin ardından bu gücün komutasını üstlenen Tuğgeneral İsmail Kaani, bölgedeki müttefik unsurlarla koordinasyonu sağlamaya devam ediyor. İç güvenlik ve toplumsal kontrol mekanizması olarak görev yapan halk gücü Besic ise savaş dönemlerinde geniş kitlelerin seferber edilmesini sağlayan en önemli paramiliter unsur olarak varlığını koruyor.