Türkiye'nin Nadir Toprak Elementleri: Küresel Enerji Piyasasında Yeni Bir Oyuncu

Hürmüz Boğazı'nda yaşanan arz sıkıntıları, petrol ve doğal gaz fiyatlarında artışa neden olurken, yenilenebilir enerji kaynaklarına olan ilgiyi de artırıyor. Bu durum, nadir toprak elementlerinin (NTE) stratejik önemini daha da arttırarak onları 'yeni petrol' konumuna taşıyor.

ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırılarının ardından Hürmüz Boğazı'nın kapanması, küresel enerji tedarikinde aksamalar yaratarak fiyatların yükselmesine neden oldu. Bu da elektrikli araçlar ve yenilenebilir enerji yatırımlarını bir seçenekten ulusal güvenlik meselesine dönüştürüyor.

Bu gelişmeler, yenilenebilir enerji teknolojilerinde kullanılan ham maddelerin stratejik önemini artırırken, arzın belirli ülkelerde yoğunlaşması NTE'yi enerji ve ekonomik güvenlik tartışmalarının merkezine yerleştiriyor.

KÜRESEL ÜRETİMİN GELECEĞİ TEHLİKE ALTINDA

Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) raporlarına göre, kalıcı mıknatıs üretiminde kullanılan nadir toprak elementlerine olan talebin 2030 yılına kadar %30'dan fazla artacağı öngörülüyor.

2024 yılı itibarıyla, Çin'in mıknatıs tipi nadir toprak elementlerinde küresel madencilik üretiminin yaklaşık %60'ını ve rafine üretimin ise %90'ını gerçekleştireceği belirtiliyor. 2005 yılında Çin'in bu alandaki payı %50 iken, 2024'te %90'ın üzerine çıkması bekleniyor.

Raporda, Çin'in ihracat kontrollerinin, tedarik zincirlerinin kırılganlığını ortaya koyduğu ve olası kısıtlamaların küresel ekonomide ciddi üretim kayıplarına yol açabileceği vurgulanıyor.

YENİ DÖNEMİN STRATEJİK MADDESİ

Türkiye Kritik Mineral İnisiyatifi Kurucusu Sait Uysal, nadir toprak elementlerinin küçük bir pazar olmasına rağmen, bu elementlerin kullanıldığı ürünlerin trilyonlarca dolarlık bir ekonomik hacim oluşturduğunu belirtiyor.

Uysal, "Nadir toprak elementleri geçmişte petrolün oynadığı role benzer şekilde yeni dönemin kritik girdisi konumuna yükselmiş durumda." dedi.

Hürmüz Boğazı gibi stratejik geçiş noktalarındaki risklerle birlikte, NTE tedarik zincirlerinin Çin'de yoğunlaşmasının küresel kırılganlıkları artırdığına dikkat çeken Uysal, bu durumun enerji dönüşümü sürecinde yeni bağımlılık alanları oluşturduğunu ifade ediyor.

BEYLİKOVA: GELECEĞİN KİLİT NOKTASI

Uysal, Çin'in nadir toprak elementlerindeki hakimiyetinin ticari avantajın ötesinde jeopolitik bir kaldıraç oluşturduğunu belirterek, ülkede geçen yıl devreye alınan ihracat kontrollerinin kısa vadeli aksamalara yol açmasının küresel ekonomi açısından yapısal bir kırılganlığı ortaya koyduğunu ifade etti.

Bu gelişmelerin sadece enerji güvenliği değil, "enerji dönüşümünün güvenliği" meselesi olduğuna da değinen Uysal, şunları kaydetti:

"NTE yer kabuğunda sanıldığının aksine oldukça yaygın olup yalnızca Çin'de değil, Türkiye dahil dünyanın birçok bölgesinde önemli kaynaklar bulunmaktadır. Sorun, 'kaynak' eksikliğinden ziyade, bu kaynakları ekonomik olarak işletilebilir rezervlere dönüştürebilecek ve yüksek çevresel maliyet içeren ayrıştırma süreçlerini gerçekleştirebilecek teknolojik altyapının sınırlı olmasıdır. Çin'in bu alandaki hakimiyeti coğrafi bir avantajdan çok, 1980’lerden bu yana uyguladığı ve 'Made in China 2025' stratejisiyle güçlendirdiği uzun vadeli devlet politikalarının sonucudur. Dolayısıyla dünya, insan eliyle yaratılmış bu tekeli yine insan eliyle, doğru stratejiler, yüksek teknoloji yatırımları, uluslararası işbirlikleri ve akılcı politikalarla aşabilir."

Uysal, Türkiye'deki Beylikova sahasının Çin'e alternatif olma potansiyeline işaret ederek, MTA verilerine göre 1,3 milyon tonu aşan rezervin küresel tedarik zincirinde oyun değiştirici rol üstlenebileceğini belirtti.

Beylikova Nadir Toprak Elementleri Pilot Tesisi'nin yalnızca bir maden sahası değil, madencilikten mıknatıs üretimine uzanan entegre bir ekosistem kurulması halinde Türkiye için stratejik bir sıçrama tahtası olabileceğini ifade eden Uysal, bu sayede küresel tedarik zincirinde riskleri azaltan ve yön veren aktörlerden biri olmanın mümkün olduğunu dile getirdi.

KÜRESEL HAM MADDE TEMİNİ ÇEKİŞMELERİ BAŞLIYOR

Türkiye Madenciler Derneği Çevre Koordinatörü Caner Zanbak, Çin'in ham madde ve kalıcı mıknatıs üretimindeki tekele yakın hakimiyeti ile ihracat kısıtlamalarının ülkeleri yeni stratejik işbirliklerine yönelttiğini belirterek, "Çin dışındaki işbirlikleri arasında da görünür rekabetin artması muhtemel. Dünya Ticaret Örgütü'nün ‘serbest küresel ticaret’ ilkesinin bu alanda uygulanması kolay görünmüyor." değerlendirmesinde bulundu.

Zanbak, son yıllarda hızla artan elektrikli araçlar, rüzgar türbinleri ve elektriğe dayalı ileri teknolojilerdeki gelişmelerin, kalıcı mıknatıslara olan gereksinimde global düzeyde çok büyük artışlara neden olmasının öngörüldüğünü anımsatarak, şunları kaydetti:

"2030'a kadar bu elementlere olan talebin %30'dan fazla artacağı öngörüsü, özellikle elektrikli araç ve diğer yeni teknoloji ürünlerinde ham madde temin pazarında büyük bir küresel rekabet çekişmesinin ortaya çıkacağının habercisidir. Hatta, günümüzdeki jeopolitik gelişmelere baktığımızda, 'küresel ham madde temin çekişmeleri şimdiden başlamıştır' diyebiliriz."