ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky möhüm Memorandum: Parahatçylyk prosesi başlandy

ABŞ we Eýran Pakistanyň araçylygynda geçirilen gepleşikleriň netijesinde urşy togtatmak we taraplaryň arasyndaky jedelleri stoluň başynda çözmek maksady bilen 14 maddalyk şertnama baglaşdy. Bu möhüm şertnama, Liwan ýaly söweş zolaklaryndaky konfliktleri bes etmek, Hormuz bogazyny açmak we ABŞ-nyň Eýrana girizen deňiz gabawyny ýatyrmak ýaly esasy meseleleri öz içine alýar. Sosial mediada eden çykyşynda Trump, Eýrana garşy has berk syýasaty alyp barmaýandygy üçin özüni tankytlaýanlary "gabanjaň, zalym adamlar ýa-da samsyklar" diýip häsiýetlendirdi. Beýleki tarapdan, Pezeşkýan bu şertnamany paýlaşdy we "Bu güýçli Eýranyň taryhy resminamasy we habarydyr. Parahatçylyk özara hormat kölegesinde amala aşyrylar" -diýdi.

Täze gepleşik prosesi

Şeýle-de bolsa, hakyky kynçylygyň indi başlandygy aýdylýar. Taraplar Eýranyň ýadro programmasy we sanksiýalary aýyrmak ýaly möhüm meseleleri öz içine alýan 60 günlük gepleşik etabyna girer. Ylalaşygyň teksti köp soraga jogap bermese-de, köp möhüm meseleleri çözülmän galdyrýar. Trump administrasiýasynyň pikiriçe, bu "öndürijilige esaslanýan" şertnama we diňe Eýran öz borçnamalaryny ýerine ýetiren halatynda göze görnüp duran peýdalary üpjün eder. ABŞ-nyň Goranmak ministri Pit Hegseth bu şertnamanyň ABŞ-nyň güýji sebäpli ýüze çykandygyny, taraplaryň arasynda ynamyň ýokdugyny we her ädimiň ýerine ýetirilişine baglydygyny aýtdy. Hegseth şeýle hem: "Eýranyň ýadro ýaragynyň bolup bilmejekdigini ýa-da başga görnüşli ýarag bolup bilmejekdigini hemmeler bilýär. Şonuň üçin biziň harby işlerimiz we gepleşiklerimiz şu maksat bilen amala aşyrylar"

"Wall Street Journal" gazetiniň habaryna görä, Trumpyň Netanýahu bilen soňky telefon jaňlary dartgynly ýagdaýda bolup geçdi. Trumpyň Netanýahuny berk tankytlap, "Näme üçin binalary partladýarsyňyz? Binalary partlamagy bes ediň" diýilýär. Bu wakalardan soň Ysraýylyň metbugaty Trump-ny berk tankytlady. "Haaretz" gazetinde Netanýahunyň syýasy geljeginiň sorag astyna alynýandygy we teswir berilýändigi "Netanýahunyň işi gutardy. Syýasy, kanuny we halk köpçüliginiň öňünde. Saglygy-da gowy däl. Countryurdy tükeniksiz we titreýär" -diýdi. Tähran administrasiýasynyň aljak çeşmelerini raketa, pilotsyz howa ulaglary we ýadro programmalaryny güýçlendirmek we sebitdäki ýaran toparlaryny üýtgedip gurmak üçin ulanyp biljekdigi mälim edildi. Ysraýylyň premýer-ministri Netanýahu Eýranyň "gyzyl çyzyk" diýip atlandyrýan Liwandan çekilmezlige söz berdi. Garşydaş partiýa "Hizbullah" Ysraýyldan Liwandan doly çekilmegini talap edýär. Hizbullanyň Baş sekretary Naim Kasym Ysraýyl bilen geçirilen gepleşiklerde özara howpsuzlyk ýörelgesiniň hiç haçan bozulmajakdygyny aýtdy.

Şweýsariýadan başlaýan gepleşikler

Şweýsariýa ABŞ bilen Eýranyň arasynda gol çekilen şertnamanyň durmuşa geçirilmegi bilen baglanyşykly ilkinji gepleşikleriň şu gün Bürgenstock da geçiriljekdigini habar berdi. Duşuşyga Eýranyň we ABŞ-nyň wekiliýetlerinden başga-da, araçy ýurtlar Pakistan we Katar hem gatnaşar. Ylalaşykdan soň taraplaryň Eýranyň ýadro programmasy we sanksiýalary aýyrmak ýaly temalarda 60 günlük täze gepleşik etabyna başlamagyna garaşylýar. Bu amal gutarnykly ylalaşygyň esasyny düzmäge gönükdirilendir. Şeýle-de bolsa, CENTCOM şertnamanyň düzgünleriniň berjaý edilmegini üpjün etmek üçin sebitde hemişelik bolmagyny dowam etdirjekdigini habar berdi.

Bu wakalary göz öňünde tutup, ABŞ bilen Eýranyň arasynda baglaşylan şertnamanyň üstünlikli boljakdygyna ýa-da taraplaryň arasyndaky ynamyň artmagyna ýa-da özara borçnamalaryň ýerine ýetirilmegine bagly bolup görünýär. Bu şertnamanyň geljek döwürde sebit we dünýä derejesinde nähili seslenjekdigi bilesigelijilik meselesidir.