Afrikanyň kolonializm we gul söwdasy üçin öwezini dolmak ugrundaky göreşi

Afrika yklymynyň köp ýurtlary asyrlar boýy kolonializm we gul söwdasy sebäpli çeken ýitgileriniň öwezini dolmak üçin Europeanewropa ýurtlaryndan kompensasiýa talap edýär. Bu isleg diňe bir simwoliki ötünç däl-de, anyk ädimler ätmek zerurlygy bilen güýçlenýär. Afrika Bileleşigi (AfB) 2025-nji ýyly 'Afrikalylar we afrikalylar üçin öwezini dolmak arkaly adalat ýyly' diýip yglan etdi. Bu karar tutuş kontinentde umumy syýasy pozisiýany görkezýän bolsa-da, Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) Baş Assambleýasynyň gul söwdasyny 2026-njy ýylda “adamzada garşy iň agyr jenaýatlaryň biri” hökmünde kesgitlemegi Afrika ýurtlarynyň halkara derejesinde talaplaryny hasam kanunlaşdyrdy.

Afrikanyň öwezini dolmak ugrundaky göreş taryhy

Afrikanyň öwezini dolmak gözlegi täze bir ösüş däl. 1993-nji ýylda Nigeriýanyň paýtagty Abujaada geçirilen Pan-Afrika öwezini dolmak konferensiýasynda kabul edilen Abuja jarnamasy bu göreşiň taryhy başlangyç nokatlaryndan biri hasaplanýar. Bu beýannamada Afrikanyň gul söwdasy we kolonializm sebäpli çeken zyýanynyň halkara hukugynyň çäginde ykrar edilmegi we öwezini dolmagy talap edildi. BMG 2001-nji ýylda Günorta Afrikanyň Durban şäherinde geçirilen jynsparazlyga garşy konferensiýa bu göreşde öwrülişik pursaty boldy. Maslahatyň ahyrynda gulçulyk we transatlantik gul söwdasy “adamzada garşy jenaýat” hökmünde kesgitlenildi. Hususan-da Gana, Nigeriýa, Senegal, Benin, Sierra Leone we Angola ýaly Günbatar Afrika ýurtlary millionlarça adamyň gul edilendigini we Atlantikanyň aňyrsyndaky Amerikan yklymyna iberilendigini we munuň demografiki we ykdysady täsirleriniň şu günki güne çenli duýulýandygyny aýtdy.

Halkara goldaw we Europeewropanyň garaýşy boýunça kabul edilen karar. 123 ýurt tarapyndan goldanan kararda transatlantik gul söwdasy 'adamzada garşy edilen iň agyr jenaýatlaryň biri' hökmünde häsiýetlendirildi. Şeýle hem, rezolýusiýada “dikeldiş adalaty” talap edildi we öňki gul söwda döwletleri bilen Afrika ýurtlarynyň arasynda gepleşik mehanizmleriniň döredilmegi talap edildi. Beýleki tarapdan, Europeanewropa ýurtlary Afrikanyň talaplaryna umumy garaýyş görkezmeýärler. Angliýa maliýe öwezini dolmakdan ýüz öwürse-de, Fransiýa medeni hyzmatdaşlyga we taryhy ýady goramaga has köp üns berýär.

Medeni eserleriň we dikeldiş adalatynyň dolanmagy

Afrikanyň talaplary diňe ykdysady ýitgiler bilen çäklenmeýär; Müňlerçe taryhy eserler Europeanewropanyň muzeýlerinde henizem sergilenýär. Germaniýa, Fransiýa, Belgiýa we Gollandiýa soňky ýyllarda käbir eserleri yzyna gaýtaryp başlasa-da, Afrika resmileri munuň ýeterlik däldigini we yzygiderli gaýdyp gelmegiň zerurdygyny aýdýarlar. Hünärmenleriň pikiriçe, medeni mirasyň yzyna gaýtarylmagy dikeldiş adalatynyň iň görnükli elementleriniň birine öwrüldi.

Netije we geljekdäki ösüşler

Afrikanyň talaplary ykdysady we medeni ýitgileriň öwezini dolmak bilen çäklenmeýär. Şol bir wagtyň özünde, halkara hukugynda hökmany mehanizmiň ýoklugy sebäpli Afrika ýurtlary syýasy basyş, diplomatik gepleşikler we halkara jemgyýetçiliginiň goldawy bilen hereket etmegi saýlaýarlar. BMG Baş Assambleýasynyň karary hökmany bolmasa-da, Afrikanyň talaplaryna berk syýasy kanunylyk berýär we ýakyn ýyllarda Europeewropa bilen Afrikanyň arasyndaky gepleşiklerde esasy salgylanmalaryň biri bolmagyny dowam etdirer.