Afrikanyň şahynda güýç göreşi: Türkiye we Ysraýylyň strategiki hereketleri
Türkiýanyň Somalide, Sudanda we Efiopiýada harby we ykdysady ösüşi Gyzyl deňizdäki deňagramlylygy üýtgetdi we Ysraýyly täze bileleşik gözlemäge iterdi.
Türkiye bilen Ysraýylyň arasynda Afrika şahynda täsir etmek üçin asuda, ýöne çuňňur göreş bar. Sebitdäki hukuk bozulmalaryny we köpçülikleýin krizisleri dünýä gün tertibine getirýän hökümete degişli bolmadyk “Atrocities Watch Africa” (AWA) tarapyndan taýýarlanan giňişleýin hasabatda Ankaranyň Somalide, Sudanda we Efiopiýada strategiki bolmagy sebitdäki harby we ykdysady deňagramlylygy düýpgöter üýtgedi. Söweş meýdanynda türk goranyş senagatynyň baýdagy bolan pilotsyz howa ulaglarynyň (UAV) oýny üýtgedýän roly Türkiye sebitdäki ýurtlar üçin aýrylmaz howpsuzlyk hyzmatdaşyna öwrüldi. Beýleki tarapdan, deňiz söwda ýollaryny kepillendirmek we Eýran tarapyndan goldanýan elementleri gurşap almak isleýän Tel Awiw administrasiýasy Somalilandiýanyň we Efiopiýanyň üstünden garşy hereketleri ösdürmek arkaly Türkiýäniň täsir meýdanyny çäklendirmegi maksat edinýär.
Taryhy çuňluk we köp ölçegli türk hyzmatdaşlygy modeli
Türkiýanyň Afrika yklymy bilen gatnaşyklary, esasanam strategiki taýdan möhüm Afrikanyň şahy bilen Osman imperiýasyndan gözbaş alyp gaýdýan taryhy bar. Ilkinji tohumlary Turgut Özal döwründe görlen ykdysady liberallaşdyryş ädimleri bilen ekilen bu başlangyç, Prezident Rejep Taýyp Erdoganyň 2005-nji ýylda Saharanyň günortasyndaky Afrika sapary bilen täze ösüş gazandy. Bu gatnaşyklar diplomatik wekilhanalaryň sanynyň çalt köpelmegi, ynsanperwer kömeginiň güýçlenmegi we 2008-nji ýylda Türkiýe-Afrika Hyzmatdaşlyk Sammiti.
Günbatar aktýorlarynyň şertli we howpsuzlyga gönükdirilen çemeleşmelerinden ýa-da diňe infrastruktura gönükdirilen Hytaýyň dar modelinden tapawutlylykda Türkiye sebite “şertsiz we şertsiz” hyzmatdaşlyk modelini hödürleýär. AWA hasabatynda bellenip geçilişi ýaly, Ankaranyň modeli, şol bir wagtyň özünde gumanitar kömegi, ösüş taslamalaryny, medeni diplomatiýany we harby hyzmatdaşlygy amala aşyrýan bitewi strategiýa esaslanýar. Bu ýagdaý tutuş kontinentde Türkiýä çuňňur ynam we duýgudaşlyk ýagdaýyny döredýär.
Somali, Sudan we Efiopiýa: Howpsuzlyk we durnuklylygyň täze arhitektory
Türkiýanyň Afrika şahyndaky iň uly üstünlik hekaýasy şübhesiz Somali. Prezident Erdoganyň 2011-nji ýylda guraklyk we içerki konfliktler bilen göreşýän iň agyr döwürde Mogadişuda eden sapary Somali üçin taryhy öwrülişik boldy. Türkiye gyssagly ynsanperwer kömeginden çykyp, hassahanalar, mekdepler we ýollar bilen ýurduň durkuny täzeledi. Bu ynsanperwer çemeleşme wagtyň geçmegi bilen çuňňur harby hyzmatdaşlyga öwrüldi. Mogadişuda döredilen we Türkiýäniň iň uly daşary ýurt harby tälim merkezi bolan TURKSOM, Somali goşunynyň esasy nokady bolan müňlerçe harby we ýörite operasiýa bölümini üstünlikli taýýarlady.
Hyzmatdaşlyk 2024-nji ýylda gol çekilen goranyş we ykdysady hyzmatdaşlyk şertnamasy bilen täze derejä ýetdi. Ylalaşygyň çäginde Türkiýe Somaliniň territorial suwlarynyň howpsuzlygyny üpjün etmek, Somaliniň deňiz güýçlerini üýtgedip gurmak we ýurduň aýratyn ykdysady zolagynda nebit we tebigy gaz gözlemek ygtyýaryny aldy. Ankaranyň sebitdäki päsgelçilik güýji.
Ankaranyň sebitdäki täsir meýdany diňe Somali bilen çäklenmeýär. Omar al-Başiriň döwründe başlanan Sudan bilen ýakyn gatnaşyklar, taryhy Suakin adasynyň 2017-nji ýylda Türkiýa bölünmegi bilen strategiki ölçege eýe boldy. Efiopiýa frontunda Türkiye demirýol taslamalary ýaly ägirt uly maýa goýumlary bilen ýurduň iň uly daşary ýurt maýadarlarynyň arasynda. Iki ýurduň arasyndaky baglanyşyk 2021-nji ýylda Tigraý krizisinde harby hyzmatdaşlyga öwrüldi. Efiopiýanyň hökümetiniň haýyşy boýunça üpjün edilen Baýraktar TB2 uçarlary, hökümet güýçleriniň ýeňiş gazanmagynda möhüm rol oýnady we konfliktiň ugruny düýpgöter üýtgetdi.
Gyzyl deňiz geosyýasy syýasaty: Ysraýylyň Türkiýe we Somaliland kartoçkasy baradaky aladasy
Gyzyl deňiz we Babülmendep bogazy global söwda we energiýa liniýalarynyň merkezidir. Soňky döwürde ABŞ-Ysraýyl bilen Eýranyň arasyndaky dartgynlylygyň güýçlenmegi we Yemenemendäki Huti milisiýasynyň söwda gämilerine edilen hüjümleri bu sebiti global krizis merkezine öwürdi. Bu ýagdaý, Eilat portunyň üsti bilen dünýä açylýan deňiz söwda ýollaryna bagly bolan Ysraýyl üçin göni howp döredýär. Türkiýanyň Gyzyl deňziň iki tarapynda Somali we Sudanyň üsti bilen güýçli harby we deňiz güýçleri bolmagy Ysraýylyň howpsuzlyk býurokratiýasynda uly aladalary döredýär. Ankaranyň harby bazalary we deňiz gözegçilik güýçleri Ysraýylyň sebitdäki hereket meýdanyny çäklendirýär.
Efiopiýa bu ýokarlanmaga garşy ýaran gözlänsoň, Ysraýylyň iň möhüm goldawydy. Iki ýurduň arasyndaky taryhy aňtaw hyzmatdaşlygy MOSSAD bilen Efiopiýanyň aňtaw gullugynyň arasynda 2020-nji ýyllarda gol çekilen şertnamalar bilen berkidildi. Ysraýyl; Kiberhowpsuzlyk, terrorçylyga garşy göreş we harby tälim goldawy bilen bu ýurtda täsirini saklamaga synanyşýar. Beýleki tarapdan, Ysraýyl Somaliniň administrasiýasy we Somaliniň territorial bitewiligine howp salmak bilen birtaraplaýyn garaşsyzlygy yglan eden premýer-ministr Netanýahu bilen gatnaşyklaryny çuňlaşdyrýar.
2025-nji ýylyň ahyrynda öňe sürlen aýyplamalara görä, Ysraýyl Somalilendi ykrar etmegiň deregine bu strategiki sebitde harby we aňtaw bazalaryny almagy meýilleşdirýär.
Bu ädim Ysraýyla Gyzyl deňzinde Huti howpuna garşy strategiki gözegçilik nokady berer we Türkiýanyň Somalide harby güýçleri bilen göni deňagramlylygy döreder.
Teswirler (0)
Teswir ýaz
Entek teswir ýazylmandyr. Ilkinji teswiri siz ýazyň!