Arap Bileleşiginiň Ysraýyla we Eýrana bilelikdäki reaksiýasy: Kairde geçirilen sammitde kabul edilen taryhy kararlar

Müsüriň paýtagty Kair Middleakyn Gündogaryň diplomatiýasy taýdan taryhy we möhüm ýygnak geçirdi. Müsüriň Daşary işler ministrliginiň beren habaryna görä, Arap Bileleşiginiň 166-njy ministr derejesindäki ýygnagy ştab-kwartirada geçirildi. Tunisiň Daşary işler ministri Muhammet al-Neftiniň ýolbaşçylygyndaky bu ýokary derejeli sammitde sebitdäki çaltlyk bilen möwjeýän howpsuzlyk krizisleri we diplomatik çözgütler giňişleýin ara alnyp maslahatlaşyldy.

Kairiň Ysraýyla "Hüjümleri duruzmak" we Eýrana aç-açan reaksiýa çagyryşy

Duşuşyga gatnaşýan agza ýurtlaryň daşary işler ministrleri umumy pozisiýa eýeledi we Eýranyň "sebitdäki dartgynlygy güýçlendirýän ädimlerini we käbir arap ýurtlaryna garşy hüjümlerini" ýazgardy. Gatnaşanlar halkara jemgyýetçiligini Ysraýylyň özygtyýarlylygynyň bozulmagyny we Palestina, Liwan we Siriýa topraklaryna edilen harby hüjümleri haýal etmän duruzmaga çagyrdylar.

Müsüriň Daşary işler ministri Badr Abdulati sammitde eden çykyşynda Kairiň arap ýurtlarynyň özygtyýarlylygyny, howpsuzlygyny we territorial bitewiligini nyşana alýan daşary ýurt gatyşmalaryny düýbünden ret edýändigini aýtdy. Dawa-jenjeliň has giňelmeginiň öňüni almalydygyny aýdyp, Abdulati dartgynlygy azaltmak üçin diplomatiýa stoluna gyssagly dolanmaga çagyrdy. Şeýle hem Abdulati ABŞ bilen Eýranyň arasynda iýun aýynda gazanylan düşünişmek memorandumynyň esasynda gutarnykly we dowamly ylalaşyga umyt baglaýandygyny aýtdy.

Abdulati sebitdäki gyzgyn wakalaryň Gaza zolagynda we basyp alnan Iordan derýasynyň günbatar kenaryndaky gumanitar pajyga kölege salmaly däldigini aýtdy; Ol Müsüriň mejbury göçürilmegine, bikanun ýerleşdiriş çärelerine, anneksiýa synanyşyklaryna we Palestina meselesiniň ýok edilmegine gönükdirilen ähli syýasatlara garşy berk tutumyny gaýtalady. Ot açyşlygyň hemişelik bolmagy, Şarm el-Şeýh şertnamasy baradaky şertnamalary ýerine ýetirmek we ABŞ-nyň prezidenti Donald Trumpyň parahatçylyk meýilnamasynyň ikinji tapgyryna geçmek bilen Ysraýyla Gazadan çykmaga mümkinçilik berjek ýol kartasyny doldurmak üçin işlejekdiklerini mälim eden Abdulati, üznüksiz ynsanperwer kömeginiň Gazada berilmelidigini we Gazada we Günbatar Bankda jogapkärçiligi öz üstüne aljakdygyny aýtdy.

"Kesgitleýji çäreler" Iýerusalim komitetinden Ysraýyla garşy diplomatiýa

Duşuşykdan soň Ysraýylyň basyp alnan Iýerusalimdäki bikanun amallaryna garşy halkara mehanizmlerini herekete getirmäge jogapkär Iýerusalim üçin jogapkär Arap ministrler komiteti hem möhüm beýannama çap etdi. Iordaniýanyň Daşary işler ministri Aýman al-Safediniň ýolbaşçylygynda, Arap Bileleşiginiň Baş sekretary Nabil Fehminiň we komitet agzalarynyň gatnaşmagynda geçirilen mejlisde basyp alnan ýerlerdäki düzgün bozmalar ara alnyp maslahatlaşyldy.

Komitet, Palestina topraklaryny basyp alan ysraýyllylaryň terrorçylykly hereketlerini we yslam mukaddes ýerlerine hüjümlerini duruzmak üçin halkara aktýorlar bilen diplomatik gatnaşyklary güýçlendirmek kararyna geldi. Ysraýylyň bikanun hereketleri üçin jogapkärçilige çekilmegini üpjün etjek öňüni alyş çäreleriniň durmuşa geçirilmegine basyş ediljekdigi we bu düzgünleriň global parahatçylyga abanýan howplary barada duýduryş berildi.

Katar tarapyndan maslahat berilýär; Ysraýylyň ybadat edýänlere we mukaddes ýerlere garşy hukuk bozulmalaryny resminamalaşdyrjak, gözegçilikde saklaýan we dünýä habar berjek durnukly media platformasyny döretmek karary makullandy. Arap Bileleşiginiň Baş sekretariatyna 5-nji awgustda Türkiýe, Päkistan, Indoneziýa we Malaýziýanyň gatnaşmagynda Iordaniýa tarapyndan geçirilen ministrler ýygnagynda gün tertibine getirilen bu institusional mehanizmi işjeňleşdirmek tabşyryldy. Mundan başga-da, sentýabr aýynda Nýu-Yorkorkda geçiriljek Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň ýokary derejeli hepdeliginde Iýerusalime gönükdirilen Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasy (AIC) bilen Arap Bileleşiginiň arasynda bilelikdäki ministrlik ýygnagy geçirmek kararyna gelindi.

E1 taslamasynyň we UNRWA reýdiniň berk ýazgarylmagy

Iýerusalim komiteti Ysraýyl häkimiýetleriniň 18-nji awgustda Gündogar Iýerusalimiň gündogaryndaky jedelli "E1" meýilnamasynyň çäginde 1,234 täze ýaşaýyş jaýy gurmak üçin tender açmagyny iň berk ýazgardy. Takmynan 3400 şäherçäni öz içine alýan we Ma'ale Adumim ýewreý bikanun gurluşlarynyň arasyndaky sebiti nyşana alýan bu taslamanyň, Günbatar Şeriýanyň geografiki bitewiligini bozup garaşsyz Palestina döwletini döretmek mümkinçiligini doly pese gaçyrýandygy mälim edildi.

Ysraýyl güýçleriniň 25-nji awgustda BMG Palestina bosgunlaryna kömek we iş gullugyna (UNRWA) degişli taryhy Kalendiýa okuw merkezine eden reýd we ewakuasiýa synanyşygy hem komitetiň maksady boldy. Ysraýylyň Milli howpsuzlyk ministri Itamar Ben-Gvir tarapyndan goldanan bu ewakuasiýa, halkara hukugynyň aç-açan bozulmagy we BMG guramalarynyň immunitetine garşy "howply ýokarlanma" hökmünde häsiýetlendirildi.

Ahyrynda, Masjid al-Aqsa (Haram al-Şerif) ybadathanasynyň diňe musulmanlara degişlidigi nygtalsa-da, Iordaniýanyň taryhy Haşimit halypasynyň Iýerusalimdäki yslam we hristian mukaddes ýerlerini goramakdaky ähmiýeti ýene bir gezek hasaba alyndy. Iordaniýanyň Gazna ministrligi bilen baglanyşykly Iýerusalim Yslam Gaznalary Dolandyryşynyň Al-Aqsa metjidiniň ähli işlerini dolandyrmakda ýeke-täk ygtyýarlykdygy we Gündogar Iýerusalimiň 1967-nji ýylyň 4-nji iýunynda serhetlerde dörediljek garaşsyz Palestina döwletiniň paýtagtydygy berk bellendi.