Arap Bileleşiginiň umumy pozisiýasy: Eýranyň gatyşmagyna reaksiýa, Ysraýyla garşy “gyssagly çärelere” çagyryş

Arap dünýäsiniň diplomatik wekilleri sebitiň howpsuzlygyna we durnuklylygyna howp salýan wakalary ara alyp maslahatlaşmak üçin Müsüriň paýtagty Kairde duşuşdy. Müsüriň Daşary işler ministrliginiň resmi beýanyna görä, Arap Bileleşiginiň 166-njy ministr derejesindäki ýygnagy kärdeşler arkalaşygynyň Kairdäki baş edarasynda güýçli gatnaşdy. Tunisiň Daşary işler ministri Muhammet al-Neftiniň ýolbaşçylygyndaky bu möhüm sammitde Eastakyn Gündogardaky çaknyşyklar, özygtyýarlylygyň bozulmagy we diplomatik çözgütler ara alnyp maslahatlaşyldy. Duşuşyga gatnaşan daşary işler ministrleri sebitdäki dartgynlygy artdyran aktýorlara garşy umumy we tutanýerli tutum aldylar.

Eýranyň sebit ädimlerini ýazgarmak we diplomatiýa çagyryş

Sammitiň gün tertibiniň iň möhüm meseleleriniň biri Eýranyň sebitdäki ýurtlaryň içerki işlerine gatyşmagy boldy. Duşuşyga gatnaşan daşary işler ministrleri umumy dilde Eýranyň "sebitdäki dartgynlygy güýçlendirýän ädimlerini we käbir arap ýurtlaryna garşy hüjümlerini" ýazgardy. Müsüriň Daşary işler ministri Badr Abdulati öz çykyşynda Kairiň tutumyny aç-açan aýtdy we arap ýurtlarynyň özygtyýarlylygynyň, howpsuzlygynyň we territorial bitewiliginiň bozulmagyny düýbünden ret edýändiklerini aýtdy.

Sebitdäki uruş töwekgelçiliginiň öňüni almagyň zerurdygyny belläp, Abdulati konfliktiň ýaýramagynyň öňüni almak üçin diplomatik kanallary gyssagly işjeňleşdirmäge çagyrdy. Şu nukdaýnazardan Müsüriň Daşary işler ministri ABŞ bilen Eýranyň arasynda iýun aýynda gazanylan özara düşünişmek memorandumyna esaslanyp, hemişelik we dowamly gutarnykly ylalaşygyň gelmegini isleýändigini aýtdy. Abdulati sebitdäki çalt ösüşleriň Gaza zolagynda we basyp alnan Iordan derýasynyň günbatar kenaryndaky gumanitar pajyga kölege salmaly däldigini aýtdy; Zor bilen göçürilmegine, bikanun ýerleşdiriş çärelerine we Palestina meselesini ýok etmek synanyşygyna garşy berk tutumlaryny gaýtaladylar.

Gazada hemişelik ýaraşygy üpjün etmek we Şarm el-Şeýh şertnamasy şertnamalaryny durmuşa geçirmek üçin edilýän tagallalaryň dowam etjekdigini görkezýän Abdulati, ABŞ-nyň prezidenti Donald Trumpyň parahatçylyk meýilnamasynyň ikinji tapgyrynyň tamamlanmalydygyny we Ysraýylyň Gazadan doly çykmagyny üpjün etjek ýol kartasynyň tamamlanmalydygyny aýtdy. Bu etapda Gazada üznüksiz ynsanperwer kömeginiň berilmelidigi, gaýtadan dikeldiş işleriniň goldanylmalydygy we Palestina hökümetiniň Gazadaky we Günbatar Şeriýadaky jogapkärçiligini doly öz üstüne almagy üçin Milli Gazany Dolandyryş Komitetine ygtyýar berilmelidigi nygtaldy.

Iýerusalim komitetinden Ysraýyla garşy 'kesgitleýji çäreler' bukjasy

Arap Bileleşigi Geňeşiniň 166-njy mejlisiniň çäginde halkara jemgyýetçiligini Ysraýylyň basyp alan Gündogar Iýerusalimdäki bikanun syýasatlaryna garşy halkara jemgyýetçiligini mobilizlemek üçin jogapkär Iýerusalim üçin jogapkär Arap ministrler komiteti ýörite ýygnak geçirdi. Geňeş Iordaniýanyň Daşary işler ministri Aýman al-Safediniň ýolbaşçylygynda ýygnandy we oňa Arap Bileleşiginiň Baş sekretary Nabil Fahmi we agza ýurtlaryň wekilleri gatnaşdy. Duşuşykdan soň beren beýanynda Palestina topraklaryny basyp alan göçüp gelenleriň terrorçylykly hereketlerini we Yslam mukaddes ýerlerine hüjümlerini duruzmak üçin Ysraýyla garşy "çäklendiriji we öňüni alyş çäreleri" durmuşa geçirmek üçin diplomatik basyşy güýçlendirmek kararyna gelindi.

Komitet Iýerusalimdäki düzgün bozmalar üçin jogapkärçilik çekmek üçin halkara derejesinde tutanýerli tutum alyp barmaga çagyrdy we bu bikanun hereketleriň global parahatçylyga we howpsuzlyga howp salýandygyny duýdurdy. Bu nukdaýnazardan, Katar tarapyndan ybadat edýänlere garşy hukuk bozulmalaryny resminamalaşdyrmak we gözegçilikde saklamak üçin media platformasyny öz içine alýan durnukly institusional iş mehanizminiň işe girizilmegi gutlandy. Arap Bileleşiginiň Baş sekretariatyna agza döwletler bilen utgaşyp bu mehanizmiň maliýeleşdirilmegini we iş meýilnamasyny taýýarlamak tabşyryldy.

Göz öňünde tutulýan institusional mehanizmi döretmek pikiri ilkinji gezek 5-nji awgustda Iordaniýada geçirilen ministrlik ýygnagynda gün tertibine getirildi we Türkiýe, Päkistan, Indoneziýa we Malaýziýa ýaly möhüm yslam ýurtlary gatnaşdy. Şunuň bilen baglylykda, Komitet Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasy (OIC) bilen utgaşdyrmagy güýçlendirmek kararyna geldi we sentýabr aýynda Nýu-Yorkorkda geçiriljek Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň ýokary derejeli hepdeliginiň çäginde Arap Bileleşigi we Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasy bilen hyzmatdaşlykda Iýerusalimde ýörite ministrler ýygnagyny geçirmek kararyna geldi.

E1 taslamasyna we UNRWA ştab-kwartirasyna garşy düzgün bozmalary ýazgarmak

Iýerusalim komiteti Ysraýyl häkimiýetleriniň Gündogar Iýerusalimiň geografiki bitewiligini nyşana alýan "E1" ösüş meýilnamasynyň çäginde täze ädimlerini berk ýazgardy. Ysraýylyň 18-nji awgustda Gündogar Iýerusalim bilen Maale Adumim şäherçesiniň arasynda takmynan 3400 ýaşaýyş jaýyny öz içine alýan taslamanyň çäginde 1,234 täze ýaşaýyş jaýy üçin tender yglan etmegi berk garşylyk görkezdi. Geňeş bu taslamanyň Günbatar Şeriýanyň demirgazygy bilen günortasynyň arasyndaky baglanyşygy kesendigini, Gündogar Iýerusalimi Palestina territoriýasyndan üzňeleşdirendigini we garaşsyz Palestina döwletini gurmagyň esasyny düýbünden ýok edendigini aýtdy.

Duşuşykda Ysraýyl güýçleriniň 25-nji awgustda basyp alnan Iýerusalimde ýerleşýän BMG-nyň Palestina bosgunlary üçin kömek we iş gullugyna (UNRWA) degişli iň gadymy hünär okuw merkezleriniň biri bolan Kalendiýa okuw merkezine eden reýdine-de garaldy. Ysraýylyň Milli howpsuzlyk ministri Itamar Ben-Gvir hem erkinlige çykarylmagyny gorady. Komitet Ysraýylyň UNRWA-nyň barlygyny ýok etmek ugrundaky yzygiderli ädimlerini biragyzdan ret edýändigini aýtdy.

Netijede, Masjid al-Aqsa (Haram al-Şerif) taryhy we kanuny ýagdaýyny üýtgetmek synanyşygy ýazgaryldy we bu ýeriň diňe musulmanlara degişli ybadat mekanydygy ýene bir gezek tassyklandy. Iordaniýanyň Yslam we Hristian mukaddes ýerlerini goramakda Iordaniýanyň alyp barýan taryhy Haşimit Goragçylygynyň ähmiýetini bellemek bilen birlikde, Iordaniýanyň Gazna ministrligi bilen baglanyşykly Iýerusalim Yslam Gaznalary Dolandyryşynyň Masjid al-Aqsa dolandyryşynda ýeke-täk ygtyýarly edaradygy ýatladyldy. Geňeş 1967-nji ýylyň 4-nji iýunynda, Gündogar Iýerusalim paýtagty hökmünde garaşsyz Palestina döwleti gurulýança sebite parahatçylygyň gelmejekdigini mälim etdi.