Earthquakeer titremesi zolagynda taryhy miras üçin 34 milliard liranyň uly maýa goýumlary

Medeniýet we syýahatçylyk ministri Mehmet Nuri Ersoý, 6-njy fewralda bolan ýer titremesinden soň betbagtçylyk sebitinde başlanan taryhy we medeni mirasy dikeltmek tagallalary barada Kahramanmaraş Söwda-senagat palatasynda geçirilen gowy ýygnakda köpçülige maglumat berdi. Kahramanmaraş gubernatory Mükerrem Ünlüer, Adana welaýatynyň häkimi Mustafa avawuz, Adyýaman gubernatory Abdullah Küçük, Elazyğ gubernatory Numan Hatipogly, Gaziantep welaýatynyň häkimi Kemal Çeber, Kilis welaýatynyň häkimi Ömer Kalaýly, Osmaniýe gubernatory Mehmet Fatih Serdengeçti; AK partiýasynyň Kahramanmaraş deputatlary Wahit Kirişçi, Ömer Oruç Bilal Debgici, Mewlüt Kurt, Mehmet Şahin we İrfan Karatutlu, Adana deputaty Faruk Aýtek, Adýaman deputaty Hüseýin Özhan, Elazığ deputaty Mahmut Rydwan Nazypyrly, Gazyanty Hatay deputaty Kemal Karahan, Şanlyurfanyň orunbasary Cewahir Asuman ıazyjy, MHP Elazığyň orunbasary Semih Işykwer; Medeniýet we syýahatçylyk ministriniň orunbasary Nadir Alpaslan; Kahramanmaraş şäher häkimliginiň häkimi Fırat Görgel, Gaziantep şäher häkimliginiň häkimi Fatma Şahin, Osmaniýe şäheriniň häkimi İbrahim Çenet; Diýarbakyr häkimiň orunbasary Murat Akyüz, Hataý welaýat häkiminiň orunbasary Resul ıldyldyrym, Şanlyurfa häkiminiň orunbasary Onur Özaýdyn, Malatýanyň häkiminiň orunbasary Emre Urhan; Gaznalaryň baş müdiri Sinan Aksu, Medeni miras we muzeýleriň baş müdiri Birol İnceciköz, kitaphanalar we neşirleriň baş müdiri Taner Beýoglu, maýa goýumlar we kärhanalaryň baş müdiri Neşe Çıldyk; Hataý şäher häkimliginiň baş sekretary Haýrettin Güngör, Malatýa şäher häkimliginiň baş sekretary Mehmet Beytur; AK partiýasynyň Kahramanmaraş welaýat başlygy Muhammet Burak Gül, Gaziantep welaýat başlygy Fatih Muhaddis Fedaioğlu, Osmaniýe welaýat başlygy Mehmet Sadi Binboğa we MHP Kahramanmaraş welaýat başlygy Mansur Metehan, Adana welaýat başlygy Hakan ıyldymym. Welaýat başlygy Ercan Akdemir, Osmaniýe welaýat başlygy Yusufusuf Çomu we Türkiýe syýahatçylygy ösdürmek we ösdürmek gullugynyň baş müdiri Sinan Seha Türkseven. Gatnaşdy.

Galalardan muzeýlere, metjitlere, myhmanhanalara, taryhy bazarlara çenli ýer titremesiniň weýrançylykly täsirlerine sezewar bolan 11 welaýatda raýat binagärliginiň mysallaryna çenli giňişleýin iş alyp baran ministr Ersoý, 2026-2027-nji ýyllar üçin tamamlanan taslamalary, häzirki tejribeleri we strategiki maksatlary berdi. Çykyşyny betbagtçylykda ölen raýatlary hatyralamak bilen başlan Ersoý, ilkinji pursatdan başlap döwletiň we milletiň ähli serişdeleri bilen mobilizlenendigini aýtdy. Taryhy ýady goramagyň şäherleriň täzeden gurulmagynda möhüm ähmiýete eýe bolandygyny bellän Ersoý: "Şäheri dikeltmek onuň ýadyny, şahsyýetini, medeniýetini we taryhyny dikeltmegi aňladýardy. Bu düşünje bilen Medeniýet we Syýahatçylyk ministrligi hökmünde diňe bir ýer titremesi zolagynda zeper ýeten desgalary abatlamak üçin däl, eýsem geljekde siwilizasiýa mirasymyzy howpsuz daşamak üçin hem giňişleýin mobilizasiýa başladyk" -diýdi.

Medeni miras üçin ullakan býudjet: Maýa goýumlary 34 milliard lira ýetdi

Ministr Mehmet Nuri Ersoý dikeldiş we gorap saklamak işleriniň çäginde býudjet jikme-jikliklerini paýlaşdy. Medeni miras we muzeýleriň baş müdirliginiň üsti bilen ministrlige bölünip berlen binalary dikeltmek we ulanmak üçin şu güne çenli 12 milliard 265 milliondan gowrak liranyň geçirilendigini mälim eden Ersoý, Baş fondlar müdirliginiň ýer titremesi üçin 22 milliard liranyň uly býudjetini bölüp berendigi barada hoş habar berdi. Iki baş müdirligiň utgaşdyrylmagynda amala aşyrylan taslamalaryň umumy göwrümine ünsi çeken ministr Ersoý: "Şu wagta çenli jemi 24 milliard lira iş alnyp barylsa-da, galan taslamalaryň tamamlanmagy bilen ýer titremesi zonasyna umumy maýa goýumymyz 34 milliard lira ýeter." Ersoý, şeýle hem Gaznalaryň Baş müdirliginiň bu ägirt uly maliýeleşdirilendigini aýtdy.

Medeni miras we muzeýleriň baş müdirligi tarapyndan geçirilen çäreleriň çäginde Ersoý 11 welaýatda 79 taslamanyň üstünlikli tamamlanandygyny, 17 taslamada işiň işjeň dowam edýändigini we 4 işiň tender prosesinde bolandygyny we zeper ýeten ýerleriň ýagdaýyna ünsi çekdi. Gaziantep galasynyň gaýtadan gurlandygyny we ýer titremeleriniň we beýleki betbagtçylyklaryň yzlaryny ýok etmek üçin Zeugma Mozaika we Arheologiýa muzeýine we Gaziantep arheologiýa muzeýine giňişleýin abatlaýyş işleriniň geçirilendigini aýtdy. Diýarbakyrda, şäher diwarlaryndan muzeýlere, Keramatly Jorj buthanasyndan Zerzewan galasyna çenli köp sanly taryhy gymmatlyklaryň goralýandygyny mälim etdi.

Kahramanmaraşda, Hataýda we beýleki welaýatlarda taryhy binalar gaýtadan dikeldilýär

Ministr Ersoý ýer titremesiniň merkezi bolan Kahramanmaraşdaky eserler barada aýratyn ýatlatdy we taryhy Kahramanmaraş galasynyň myhmanlary kabul ediş merkezi we abadanlaşdyryş ýaly doly täzelenendigini we dikeldilendigini habar berdi. Işleriň Kurtuluş etrabynda tapgyrlaýyn dowam edýändigini we hasaba alnan binalary dikeltmegiň başlajakdygyny mälim eden Ersoý, Gadymy Germaniýa şäherini we şäher häkimligini goramak we syýahatçylyga getirmek üçin taslama işleriniň dowam edýändigini aýtdy.

Hataýyň taryhy gurluşyny öňki görnüşine getirmek üçin düýpli işleriň alnyp barylýandygyny bellän Ersoý, Hataý muzeýiniň abatlanylmagy we Gastronomiýa merkeziniň dikeldilmeginiň dowam edýändigini aýtdy. Ministr Ersoý Köne şäher häkimliginiň binasynda we Kurtuluş köçesinde raýat arhitektura mysallarynyň gaýtadan dikeldilmeginiň tamamlanandygyny we hasaba alnan ýüzlerçe binanyň taslama tapgyrynda durýandygyny aýtdy. Hataýyň taryhy merkezindäki bazarlaryň, dükanlaryň, myhmanhanalaryň we metjitleriň umuman hasaplanýandygyna ünsi çekip, şeýle baha berdi: "Häzirki wagtda biz Hataýdaky aýry-aýry binalary däl, eýsem şäheriň medeni ýadyny we taryhy şahsyýetini hem dikeldýäris."

Ersoý, ýer titremesinden soň Prezident Rejep Taýyp Erdogan tarapyndan koordinator ministri wezipesine bellenen Malatýada möhüm ädimleriň ädilendigini aýtdy; Köp sebitlerde, esasanam Arslantepe, Atatürk öýünde, arheologiýa muzeýinde we Beşkonaklarda gorap saklamak we dikeltmek işlerini alyp barýandyklaryny mälim etdi. Dikeldiş işleriniň ikinji tapgyry, Elazy arheologiýa we etnografiýa muzeýiniň işe girizilenden soň Şanlyurfa galasynyň myhmanlar üçin açyljakdygyny, Adýaman şäherindäki taryhy Cumhuriyet başlangyç mekdebiniň binasyny täzeden gurmak usuly bilen muzeýe öwürmek boýunça tagallalaryň dowam edýändigini aýtdy.

Raýatlaryň hasaba alnan gozgalmaýan emlägi üçin 2,1 milliard lira goldawy

Ministr Ersoý ýer titremesi zolagynda hususy eýeçilikdäki, hasaba alnan gozgalmaýan medeni baýlyklaryň ýatdan çykarylmaýandygyny aýtdy. Göçme medeni baýlyklara kömek bermek baradaky Düzgünnamanyň çäginde 11 welaýatda 1,297 taslama kömegi we 311 durmuşa geçiriş kömegi bilen jemi 1,608 gozgalmaýan emläk üçin şertnamalara gol çekilendigini düşündiren Ersoý, bu kontekstde raýatlara 2 milliard 140 million liradan gowrak goldaw berlendigini aýtdy. Bu işiň şäheriň ýadyny gorap saklajak bitewi çemeleşme bilen ýerine ýetirilendigini, weýran edilen ýa-da agyr zeper ýeten binalardaky medeni galyndylaryň seresaplylyk bilen aýrylandygyny we resminamalaşdyrylandygyny aýtdy.

Ersoý, Gaznanyň Baş müdirliginiň tehniki toparlary we umentsadygärlikler we ýerler boýunça halkara geňeşiniň (ICOMOS) Türk milli komissiýasynyň hünärmenleri bilen bilelikde geçirilen zyýany bahalandyrmak boýunça sebitde 678 esasy medeni baýlygyň birin-birin gözden geçirilendigini we haýran galdyryjy maglumatlary paýlaşandygyny aýtdy. Synaglaryň netijesinde 31 eseriň düýbünden ýok edilendigi, 144 eseriň agyr zeper ýetendigi, 104 eseriň ortaça zeper ýetendigi, 98 eseriň birneme zeper ýetendigi, ýer titremesinden 301 eseriň hiç hili zyýan ýetmän halas edilendigi anyklandy. Sebitdäki şertnamalaýyn işleriň çäginde alnyp barylýan dikeldiş işleriniň 377 iş / posylka derejesine ýetendigini we olaryň 209-synyň tamamlanandygyny habar beren Ersoý: "Bagtymyza, ýer titremesi sebitindäki medeni baýlyklary dikeltmek we dikeltmek maksatnamasyndaky umumy iş ýüküniň ýarysyndan gowragyny tamamladyk we işimiz haýallaşman dowam edýär" .

Maksat, 2026-2027-nji ýyllar aralygynda ýene 118 eseri tamamlamak

Indiki döwür üçin senenama barada jikme-jik maglumat beren ministr Ersoý, maksatnamanyň çäginde jemi 118 taryhy eseriň tamamlanjakdygyny, 2026-njy ýylyň ahyryna çenli 58 we 2027-nji ýylda 50-siniň tamamlanjakdygyny mälim etdi. 1-nji sentýabrda, 7-nji oktýabrda, 15-nji noýabrda we 35-nji dekabrda dikeldiş işleriniň tamamlanjakdygyny aýtdy. Şeýlelik bilen, 2026-2027-nji ýyllaryň ýer titremesi zolagynda düýbüniň tutulmagy üçin güýçli açylyş boljakdygyny aýtdy.

Dikeldiş işleriniň hemmesiniň ylmy komitetleriň we Gorag Geňeşiniň kararlaryna laýyklykda, ylmy usullar bilen we asyl nusgasyna wepalylyk bilen ýerine ýetirilendigini mälim eden Ersoý, ilkinji nobatda eserleri gysga wagtda hemişelik we ygtybarly dikeltmekdigini aýtdy. Guramaara hyzmatdaşlygyň ähmiýetine ünsi çeken Ersoý, Daşky gurşaw, şäherleşme we howanyň üýtgemegi ministrligi bilen baglaşylan teswirnamalaryň çäginde 16 dürli taslamanyň we beýleki guramalar bilen 5 dürli taslamanyň bir wagtda ýerine ýetirilýändigini aýtdy. Medeni baýlyklary betbagtçylyga has çydamly etmek üçin sanly inwentar gözlegleri we gurluş töwekgelçilik derňewlerini dowam etdirjekdiklerini mälim eden ministr Ersoý, goşant goşan ähli alymlara, binagärlere, in engineenerlere we kärdeşlerine minnetdarlyk bildirdi.