Emeli aňtaw ministri Kaçynyň: "Türkiýäni öňdebaryjy ýurtlaryň hataryna alarys"

Prezidentiň maýa goýum we maliýe bölümi tarapyndan gurnalan we Senagat we tehnologiýa ministrliginiň strategiki hyzmatdaşlygy bilen gurnalan GITEX Ai Türkiye Stambul sergi merkezinde gapylaryny açdy. Çäräniň açylyş dabarasynda çykyş eden Senagat we tehnologiýa ministri Mehmet Fatih Kaçyr innowasiýalaryň global bäsdeşligi, senagat önümçiligini we ykdysady dinamikany düýpgöter üýtgedýändigini aýtdy. Ministr Kajyr ösen tehnologiýalary ösdürmek we giňeltmek ukybynyň häzirki wagtda ýurtlaryň ykdysady garaşsyzlygy we strategiki özbaşdaklygy üçin iň aýgytly elemente öwrülendigini aýtdy.

Milli tehnologiýa hereketi we Goranmak pudagynda liderlik

Dünýä derejesinde hökümetleriň we ägirt kompaniýalaryň düýbüni tutujy tehnologiýalara görlüp-eşidilmedik çeşmeler bölüp berýändigini bellän ministr Kaçyr, Türkiýanyň soňky 20 ýylda kesgitlän ädimleri bilen güýçli innowasiýa ekosistemasyny gurandygyny aýtdy. Bu ekosistemanyň esasynda 1700 gözleg we dizaýn merkezi bolan 115 tehnoparkda işleýän 13 müňden gowrak innowasiýa kompaniýasynyň bardygyny mälim etdi.

Kaçir ösen başarnyklaryň iň anyk netijeleriniň goranyş pudagynda gazanylandygyny we Türkiye harby uçarmansyz howa ulaglary (UAV) ulgamynda dünýäde öňdebaryjy bolandygyny aýtdy. Häzirki wagtda Türkiye öz tälim uçarlaryny, dikuçarlaryny, deňiz platformalaryny, gury ýer ulgamlaryny we milli baýlyklary bolan hemralary dizaýn edýändigini we öndürýändigini belläp, ministr Kaçyr ilkinji doly elektrikli milli awtoulag Toggyň bu görüşiň aýdyň mysallaryndan biridigini aýtdy. Şu wagta çenli takmynan 120 müň Togg awtoulagynyň ýollara urandygyny we bu üstünlik hekaýalaryny ýokary tehnologiýa gymmaty zynjyrynyň her bir ýerine ýaýratmagy maksat edinýändigini aýtdy.

Telekeçilik ekosistemasynda öwrülişik maksatlary we maliýeleşdiriş çeşmeleri

Tehnologiýa başlangyçlaryny Türkiýeniň täze nesliniň üstünlikleriniň lokomotiwi hökmünde görýändiklerini mälim eden ministr Kajyr, türk telekeçileriniň dogry maliýeleşdirmek we zehinler bilen duşuşanlarynda dünýä derejesinde uly üstünlik gazanýandygyny aýtdy. DENEYAP Tehnologiýa ussahanalary, "Uniwersitet şäherçesindäki pudak" maksatnamasy we ýaşlary geljegiň tehnologiýalary bilen tanyşdyrmak maksady bilen Milli tehnologiýa ekspertizasy maksatnamasy ýaly taslamalary durmuşa geçirendiklerini aýtdy. Dünýäniň iň uly awiasiýa, kosmos we tehnologiýa festiwaly bolan TEKNOFEST-de tohumlary ekilen müňlerçe pikiriň şu gün üstünlikli işe öwrülendigini sözüniň üstüne goşdy.

Kajyr telekeçiler üçin maliýeleşdirmegiň çalt elýeterliligini üpjün etmek üçin möhüm mehanizmleri döredendiklerini mälim etdi we 2007-nji ýyldan bäri 130 million dollarlyk jemgyýetçilik serişdeleriniň gaznalar we gaznalar ulgamy arkaly ekosistema geçirilendigini, şeýlelik bilen 2,8 milliard dollarlyk ummasyz gaznanyň mobilizlenendigini habar berdi. Recentlyakynda wençura kapital gaznalaryna 300 million dollarlyk täze çeşmäniň bölünendigini we bu ädimiň ekosistema 750 million dollardan gowrak goşmaça maliýeleşdiriljekdigini mälim etdi.

Türkiye 2019-njy ýylda ýekeje şahy ýok bolsa-da, häzirki wagtda dünýä bazarynda 8 sany “Turcorn” wekilçilik edýär diýip, Kaçir, maksadynyň ýurtdan 100 müň tehnologiýa başlangyjy döretmek we Turcorns-yň umumy bahasyny 100 milliard dollara çenli ýokarlandyrmakdygyny aýtdy. Ministr Kaır Stambuly dünýäniň iň uly 20 kärhana merkeziniň birine öwürmegi maksat edinýändiklerini aýtdy we bu ugurda durmuşa geçirilýän "Turcorn 100" we "Türkiye Tech Visa" maksatnamalarynyň ähmiýetine ünsi çekdi. Şeýle hem, Atatürk howa menziliniň terminalyny özgertmek arkaly dörediljek Stambul terminaly taslamasynyň dünýädäki iň uly telekeçilik merkezi hökmünde dünýä aktýorlaryny birleşdirjekdigini mälim etdi.

Emeli intellekt infrastrukturasyna ägirt uly maýa goýum: HIT-30 maksatnamasy

Emeli intellektiň dünýä ykdysadyýetini emele getirýän iň möhüm güýje öwrülendigini mälim eden ministr Kaçyr, bu ugurdaky global çykdajylaryň şu ýyl 2,7 trillion dollara ýetmegine garaşylýandygyny aýtdy. Emeli intellektiň maglumat howpsuzlygy, etika we medeni sazlaşyk ýaly täze kynçylyklary getirýändigini mälim eden Kaçyr, Türkiýe bu prosese uly tutanýerlilik we jogapkärçilige ýokary düşünmek bilen çemeleşýändigini aýtdy. Türk esasly emeli intellekt çözgütlerini, TÜBİTAK çäginde döredilen Emeli intellekt instituty we bäsdeşlikden öňki hyzmatdaşlyk maksatnamasy bilen ileri tutýandyklaryny mälim etdi.

Emeli intellekt barlaglarynda gaýtadan işleýiş güýjüniň möhüm rol oýnaýandygyna ünsi çeken ministr Kaçyr, 80 müňden gowrak prosessor ýadrosy, 504 grafiki prosessor we 26 petabaýt maglumat saklaýyş kuwwaty bolan milli hasaplaýyş toparyny TRUBA tabşyrandyklaryny ýatlatdy. Şeýle hem, Europeanewropanyň ýokary öndürijilikli hasaplaýyş hyzmatdaşlygy inisiatiwasyna (EuroHPC) agza bolmak bilen, türk gözlegçileriniň we başlangyç toparlarynyň dünýäniň iň güýçli superkompýuterlerinden biri bolan MareNostrum 5-den mugt peýdalanyp biljekdigini mälim etdi.

Kaır, Türkiýä uly göwrümli ýokary tehnologiýa maýa goýumlaryny çekmek üçin döredilen 30 milliard dollarlyk HIT-30 maksatnamasynyň çäginde emeli intellektual wençura kapital gaznalaryna 150 million dollar maliýeleşdirilendigini mälim etdi we HIT-Emeli intellektual çagyryş we HIT-Maglumat merkezi jaňy bilen HIT-Emeli maglumat jaňy we HIT-Data merkezi milliard dollar bilen býudjet bilen sanly üýtgeşmeleri çaltlaşdyrjakdygyny mälim etdi.

2030 Emeli intellektiň ýol kartasy we strategiki maksatlar

Prezident Rejep Taýyp Erdogan tarapyndan yglan edilen 2026-2030-njy ýyllar üçin Türkiýäniň emeli intellektual hereket meýilnamasynyň jikme-jikliklerine salgylanyp, ministr Kaçyr aýtdy; Dört esasy sütüniň üstünde gurlan bu meýilnamanyň: "Habarly", "Peýda", "Gurluşyk" we "Göni" 16 sany ileri tutulýan çäräni öz içine alýandygyny aýtdy.

Kaçir, 5 million raýata emeli intellekt sowatlylygyny bermek we hereket meýilnamasynyň ilkinji iki ýylynda 10 müň ösen hünärmen we 100 müň emeli intellekt hünärmenini taýýarlamagy maksat edinýändiklerini mälim etdi we döwlet maýa goýum maksatnamalarynyň azyndan 2 göteriminiň emeli intellekt taslamalaryna bölünip beriljekdigini habar berdi. Şeýle hem, strategiki ähmiýete eýe bolan azyndan 2 müň jemgyýetçilik maglumat toplumynyň Milli maglumatlar kitaphanasynyň üsti bilen elýeterli boljakdygyny belläp geçdi.

Ministr Kaçyr çykyşyny 2030-njy ýyla çenli Türkiye maglumat merkeziniň kuwwatyny 1 gigawata çenli ýokarlandyrmagy we emeli intellekt, bulut tehnologiýalary we sanly infrastruktura pudaklaryna azyndan 10 milliard dollar maýa goýumlaryny işjeňleşdirmegi maksat edinýändiklerini aýtdy.