Gaznanyň krizisinden dörän ynam krizisi sebäpli Borsa Stambulda 6 hepdelik üznüksiz pese gaçdy

Gazna krizisinden dörän ynam krizisi Borsa Stambulyň taryhy pese gaçmagyna sebäp boldy. Indeks 11-nji sentýabrdan 23-nji oktýabr aralygyndaky 6 hepdelik döwri ýitgiler bilen ýapdy we bu taryhyň iň uzyn pese gaçmagy boldy. 11-nji sentýabrda 14,467 bal bolan bu görkeziji 23-nji oktýabrda 11116 bal aşaklap, 2025-nji ýylyň 5-nji dekabryndan bäri iň pes ýapylyş boldy. Bu amalda başdan geçirilen umumy ýitgiler 23,16 göterim hasaplandy.

Borsa Stambuldaky kompaniýalaryň bazar bahasynda nähili üýtgeşiklik bar?

{{IMG_0} the 6 hepdäniň dowamynda kompaniýalaryň umumy bazar bahasy 20 trillion 832 milliard liradan 14,1 trillion lira çenli 6,7 trillion lira azaldy. Hakyky dolanyşyk derejesiniň 27.06 göterimdigini göz öňünde tutup, jemgyýetçilik böleginde maýa goýujylaryň ýitgileri 1,8 trillion liradan geçdi. Dollar nukdaýnazaryndan kompaniýalaryň umumy gymmaty 430,4 milliard dollardan 284,7 milliard dollara çenli azaldy, dollar nukdaýnazaryndan maýa goýujylaryň ýitgisi 39,4 milliard dollar boldy. BIST 100 indeksi gymmatynyň 23,1 göterimini ýitiren bolsa, BIST 30 kompaniýasy 19,5 göterim ýitgi bilen has çydamly keşbi görkezdi. Beýleki tarapdan, BIST YUZO indeksi 34,4 göterim, BIST TUMY indeksi 49,78 göterim, IPO görkezijisi 67,7 göterim ýitirdi.

Kompaniýalar paý satyn almak bilen bu işe nähili gatyşýarlar?

Gymmatly kagyzlar bazaryndaky güýçli satuw basyşy we gymmat ýitgileri kompaniýalary paýlaryny satyn almak programmalaryny çaltlaşdyrdy. 19-23-nji oktýabr aralygynda 79 dürli kompaniýa paýnamalaryny yzyna satyn almak bilen bazara goşuldy. Bäş söwda gününiň dowamynda jemi 222 kompaniýa satyn almak ýazgysy döredildi. Satyn almak çäreleri hepdäniň dowamynda ýaýrady we duşenbe güni 41 kompaniýa, sişenbe güni 42, çarşenbe güni 47, penşenbe güni 48 we anna güni 44 kompaniýa tarapyndan amala aşyryldy. Bu döwürde 647 paýnamanyň gymmaty ýitdi, 135 paýyň pese gaçmagy 50 göterimden geçdi, 301 paýnamanyň bahasy 3 ýyl ozalky derejesinden aşak düşdi.

11-nji sentýabrda başlanan we 23-nji oktýabra çenli dowam eden Borsa Stambulda 6 hepdelik döwürde gazna krizisinden dörän ynamyň ýoklugy sebäpli indeks gymmaty 23,16 göterimini ýitirdi. Bu döwürde, BIST 100-den gapdal tagtalara çenli aralykda pese gaçmalar ýüze çykan hem bolsa, bazara goldaw bermek üçin kompaniýalar paý satyn alyşlaryny artdyrdylar.

Borsa Stambulda satylan kompaniýalaryň paýlaryny yzyna satyn almak amallary Maýa Bazarlary Geňeşiniň (CMB) düzgünleriniň çäginde amala aşyrylýar. Maýa goýujylar köpçülige açyk platforma (KAP) arkaly kompaniýalar tarapyndan satyn alnan habarnamalary yzarlap bilerler we dellalçylyk firmalary arkaly portfelindäki emläkler bilen baglanyşykly häzirki wakalar bilen gyzyklanyp bilerler.

Netije

Bazarlardaky bu surat, gaznanyň krizisleriniň maýa goýujylaryň ynamyna näderejede çuň we uzak wagtlap zyýan ýetirip biljekdigini görkezýär. Esasanam gapdal tagtalardaky baha ýitgileriniň esasy görkezijilerden has ýiti bolmagy kiçi göwrümli kompaniýalarda töwekgelçilik isleginiň çalt azalýandygyny görkezýär.

Kompaniýalaryň intensiw satyn alyş programmalary bazaryň peselmegini duruzmak üçin synanyşyk hökmünde okalýar. Şeýle-de bolsa, 301 paýnamanyň 3 ýyl ozal bahalaryndan aşak düşmegi, bir marketadaky bahalaryň uzak möhletleýin düzediş prosesini başdan geçirýändigini we maýadarlaryň seresaplydygyny görkezýär.

Mümkin täsirler

Dowam edýän peselmek, aýry-aýry maýadarlaryň bir marketa bolan ynamyny gowşadyp, uzak möhletleýin maýa goýujy profiliniň üýtgemegine sebäp bolup biler. Hususan-da, köpçülige hödürlenýän tekliplere bolan gyzyklanmanyň azalmagy we gapdal tagtalarda uly ýitgiler gysga möhletde maýa bazarlaryna gatnaşmagyň peselmegine sebäp bolup biler.

Kompaniýalaryň yzyna satyn almak hereketleri paý bahalarynda wagtlaýyn deňagramlylygy döredip biler, ýöne fond krizisine degişli näbellilikler dowam etse, bu çäreleriň çäkli bolmagyna garaşylýar. Bazardaky üýtgewsizlik institusional maýadarlardan strategiýalaryny has goragly gurluşa öwürmegi talap edip biler.