Germaniýada AfD ýer titremesi: Saksoniýa-Anhalt üstünligi we partiýanyň düýpgöter üýtgemegi meýilnamalary

Germaniýada geçirilen Saksoniýa-Anhalt ştatynda geçirilen saýlawlarda Germaniýa üçin aşa sagçy alternatiw (AfD) partiýasynyň taryhy üstünligi ýurduň syýasy geljegi barada çekişme döretdi. Partiýanyň ilkinji gezek döwlet hökümetine ýolbaşçylyk edip biljekdigi ýa-da däldigi baradaky mesele gün tertibinde bolsa, AfD-nyň federal derejede nähili rol oýnajakdygy hem gözden geçirilýär. AfD-nyň Saksoniýa-Anhalt ştatynyň premýer-ministrine dalaşgäri Ulrih Zigmund ýeňşini "Bu döwletde nämäni maksat edinýändigimizi we taryh etdik" sözleri bilen ýeňşini gutlaýarka, partiýanyň egindeş başlygy Elis Weidel bu netijäniň olara anyk hökümet gurmak hukugyny berendigini öňe sürdi.

Russiýa we daşary syýasat bilen gatnaşyklarda düýpli özgerişler

AfD-nyň 2025-nji ýyldaky Federal Saýlaw Maksatnamasy, bütinleý "Germaniýanyň bähbitlerine" esaslanýan daşary syýasata pragmatiki çemeleşmegi goldaýar. Resminama, global ulgamyň köp polýar gurluşa öwrülendigini we Germaniýanyň daşary ýurt güýçleriniň gözegçiliginden dynmalydygyny we özygtyýarlylygyny aýgytly goramalydygyny nygtaýar. Partiýanyň iň täsirli wadalarynyň biri Russiýa bilen gatnaşyklaryň kadalaşmagydyr. Russiýany onlarça ýyl bäri ygtybarly we arzan energiýa üpjün edijisi hökmünde gören AfD, Moskwa garşy ykdysady sanksiýalaryň gyssagly ýatyrylmagyny we bozulan Nord Stream tebigy gaz turbalarynyň abatlanylmagyny talap edýär. Partiýanyň egindeş başlygy Elis Weidel "Russiýadan arzan energiýa nemes senagatynyň üstünlikleriniň esasy syrydy" diýýär we bu çeşmäniň ýene zerurdygyny aýdýar.

Beýleki tarapdan, partiýa geljekde Ukrainanyň NATO we EUB-den başga bütinleý bitarap döwlet statusynda galmalydygyny öňe sürýär. Ukraina berilýän ýarag kömegine berk garşy çykýan egindeş başlyk Tino Çrupalla : "Ukraina söweşi biziň söweşimiz däl, ýarag iberilmegi Germaniýanyň bähbidine däl" -diýip, kömegi azaltmak baradaky çagyryşyny gaýtalady.

Unionewropa Bileleşigini we "Europeanewropa Milletleri Bileleşigi" modelini tankytlamak

Brýusseliň häzirki gurluşyny berk tankytlaýan AfD, EUB-niň anti-demokratik, aşa merkeze we meýilleşdirilen ykdysadyýet modeline geçendigini öňe sürýär. Häzirki Europeanewropa Bileleşiginiň gurluşynyň doly ýok edilmegini isleýän partiýa, muňa derek özygtyýarly döwletleriň garaşsyzlygyny saklaýan "Europeanewropa Bileleşigi" atly täze ykdysady hyzmatdaşlygy döretmegi teklip edýär. Bu täze model umumy bazary goramagy, daşarky serhetleri bikanun immigrasiýa we strategiki harby özbaşdaklykdan goramagy maksat edinýär.

AfD, şeýle hem, garaşsyz Europeanewropa goranyş bileleşigi gurulýança Germaniýanyň NATO agzalygyny we OSCEHHG-daky roluny wagtlaýyn goldaýar. Şeýle-de bolsa, ABŞ-nyň uzak aralyga roketalarynyň Germaniýanyň çägine ýerleşdirilmegine düýbünden garşy. Maliýe özygtyýarlylygy babatynda düýpli ädimleri teklip edýän bu partiýa, Germaniýanyň ozewro zonasyndan çykmagyny we Şengen ulgamyny bes etmek bilen serhet gözegçiliginiň täzeden başlamagyny goldaýar. Elis Weidel 2026-njy ýylyň 23-nji awgustynda ZDF bilen geçirilen söhbetdeşlikde milli walýuta dolanmagyň we serhetleri doly ýapmagyň zerurdygyny aýtdy.

"Migrasiýa gaýdyp gel" we immigrant syýasatlarynda yslama garşy liniýa

AfD-nyň içerki syýasaty gözýetiminiň merkezinde ýurtda galmaga hukugy bolmadyk daşary ýurtlularyň çalt deportasiýa edilmegini göz öňünde tutýan "Göçmek" atly maksatnama bar. Meýletin gaýdyp gelmegiň höweslendirilmegini isleýän we gorag statusy ýatyrylanlaryň ýaşamak üçin rugsatnamalary gaty berk çäreleri wada berýär. Weidel 2026-njy ýylyň 23-nji awgustynda eden çykyşynda Germaniýada ýaşaýan takmynan 1,3 million siriýaly bosgunyň hemmesiniň öz ýurduna iberiljekdigini öňe sürdi. Federal Syýasy Bilim Merkezi şeýle radikal beýannamalaryň resmi partiýa meýilnamasyna gönüden-göni goşulmaýandygyny, ýöne käbir partiýanyň ýolbaşçylary tarapyndan ýygy-ýygydan beýan edilýändigini aýdýar.

Syýasy yslamy Germaniýanyň hristian-günbatar medeniýetine iň uly howp hökmünde häsiýetlendirýän AfD, metjitleriň gurluşygyny çäklendirmegi, yslam guramalarynyň daşary ýurtlardan maliýeleşdirilmeginiň öňüni almagy we minaralary we adhanlary gadagan etmegi goldaýar. Şeýle hem, köpçülik ýerlerinde burkalaryň we perdeleriň ulanylmagyna, mekdeplerde hijabyň ulanylmagyna düýbünden garşy çykýar we döwlet mekdeplerinde yslam sapaklaryny bermekden ýüz öwürýär.

Ykdysadyýetde erkin bazar we energiýada ýadro döwri

Ykdysady pudaga döwletiň gatyşmagyny azaltmagy goldaýan AfD, girdejileriň we kärhanalaryň salgytlarynyň azalmagyny we raýdaşlyk salgydynyň doly ýatyrylmagyny talap edýär. Senagatyň bäsdeşlige ukyplylygyny saklamak üçin energiýa çykdajylaryny azaltmagy maksat edinýän partiýa, ýapyk atom elektrik stansiýalarynyň gaýtadan işe girizilmegini, kömür elektrik stansiýalarynyň ulanylyş möhletiniň uzaldylmagyny we uglerod zyňyndylarynyň salgytlarynyň azalmagyny isleýär. Howa syýasatyny nyşana alýan AfD, Germaniýanyň Pari Paris howa şertnamasyndan derrew çekilmelidigini öňe sürýär.