Gimalaý daglarynda buzluk howpy: Alymlar irki duýduryş ulgamlarynyň möhüm ähmiýetini düşündirýärler

26-njy awgustda Hytaýyň serhedine ýakyn Nepalyň daglyk Rasuwa sebitinde bolup geçen buzuň çökmegi sebäpli dörän suw joşmasynda adam ýitgisi artýar. Bu uly betbagtçylykdan soň, ylmy dünýä global howanyň üýtgemeginiň sebitdäki buzluklara we buzluk köllere ýetirýän zyýanly täsirlerine ünsi jemledi. Hünärmenler şeýle buzlukly suw joşmalarynyň gaýtalanmagynyň töwekgelçiligini we betbagtçylyklaryň öňüni alyp biljek irki duýduryş signallaryny çuňňur öwrenýärler.

Howanyň üýtgemegi we “Permafrost eremesi” trigger betbagtçylyklary

sebiti gözden geçiren Dr. Mohan Bahadur Chand betbagtçylygyň bolup biljek sebäpleri we Gimalaý daglaryndaky buzluklaryň häzirki ýagdaýy barada ajaýyp netijeleri paýlaşdy. Ilkinji baha berişlere görä ullakan göçüň Lhende derýasynyň öňüni alandygyny we tebigy bent emele getirendigini mälim eden Chand, suw joşmasynyň köp mukdarda suwuň bu bentiň birden ýykylmagy bilen ýüze çykandygyny düşündirdi. Howa krizisiniň buzluklaryň çökmeginiň we köl suwlarynyň ýygylygyny we agyrlygyny ýokarlandyrýandygyna ünsi çekip, temperaturanyň ýokarlanmagy hemişelik doňan toprak gatlagyny (permafrost) ereýär we bu ýagdaý beýik daglyk ýerleriň geologiki deňagramlylygyny bozýar.

Geljekde şeýle betbagtçylyklaryň sanynyň gutulgysyz artjakdygyny belläp, doktor "Howanyň üýtgemegi buzlaryň eremegini, doňan topraklaryň gurluşynyň ýaramazlaşmagyny we gar ýagmagy re regimeiminde gyşarnyksyzlygy ýokarlandyrýar. Bu Nepal Gimalaý daglarynda gaýalaryň, buzlaryň we galyndylaryň çökmeginiň ýygylygyny ýokarlandyrýar we şuňa meňzeş betbagtçylyklara ýol açýar" -diýdi.

Betbagtçylygyň aýak yzlary: Gözlemek üçin irki duýduryş alamatlary

Şeýle weýrançylykly wakalar ýüze çykmazdan ozal alymlaryň yzarlap biljek möhüm görkezijileri bar. Dr. Chand; Buz massalarynyň hereketiniň tizliginiň ýokarlanmagy, ýer ýüzünde peýda bolýan çuň çatryklar, buz buzlarynyň deformasiýasy, buzluk kölleriniň çalt giňelmegi we suwuň ýokarlanmagy ýaly üýtgeşmeleriň möhüm duýduryşdygyny aýtdy. Şeýle hem, bent desgalarynyň, syzyşlaryň, sebitdäki ownuk göçmeleriň we süýşmeleriň deňsizligine ýakyndan gözegçilik edilmelidigini aýtdy.

Çand, Gimalaý daglaryndaky häzirki gözegçilik infrastrukturasynyň ýeterlik däldigini we gurlan ulgamlarda meýilleşdiriş ýalňyşlyklarynyň bardygyny aýtdy we has giňişleýin gözlegleriň zerurdygyny aýtdy. Hemralaryň, pilotsyz howa ulaglarynyň (uçarmansyz howa ulaglary), kameralaryň we ýer datçikleriniň tebigy üýtgeşmeleri ýüze çykarmakda möhüm rol oýnaýandygyny mälim eden Chand, eňňitleriň çökmeginiň birden ýüze çykyp biljekdigi sebäpli bu tehnologiýalaryň ýerli ilatyň taýýarlygy we işjeň irki duýduryş ulgamlary bilen birleşdirilmelidigini aýtdy. Bu ýagdaýyň, esasanam dar we dik Gimalaý jülgelerinde ýaşaýan jemgyýetler üçin ölüm howply howp salýandygyny ýatladýan hünärmen, belentlikdäki göçgünleriň gysga wagtyň içinde uly weýran ediji güýje ýetýändigini we köp sanly gaýa, palçyk we buzluklary jülgäniň pollaryna eltýändigini aýtdy.

Emeli intellekt we hemra tehnologiýalary betbagtçylyklary çaklamakda ýeterlikmi?

nsnsbruk uniwersitetiniň daşky gurşaw we glaciologiýa hünärmeni Prof. Doktor Bean Beutel häzirki zaman ylmy dünýäsinde şeýle betbagtçylyklary ölçemek we çaklamak üçin çynlakaý tehnologiki mümkinçilikleriň bardygyny, ýöne munuň diňe gerekli nokada gönükdirilen halatynda işlemeginiň mümkindigini aýtdy. Sputnik tehnologiýalarynyň we emeli intellektiň çäklerine salgylanyp, Beutel hemralaryň diňe belli wagt aralygynda surata düşüp biljekdigini we bulutlylygyň bu prosesi kynlaşdyrýandygyny aýtdy.

Beutel, Nepaldaky weýrançylygyň diňe birnäçe ýyl ozal başlanan köptaraply we meýilleşdirilen çäreler zynjyry bilen kem-käs azaldylyp bilinjekdigini aýtdy we täsir eden sebitiň ululygy sebäpli köp adamy wagtynda ewakuasiýa etmegiň kyndygyny görkezdi. Beutel "Nirä seretmelidigimizi anyk bilsek, uly ölçeg mümkinçiliklerimiz bar. Takmynan 20 ýyl ozal ösdürip başlan simsiz datçigiň prototipleri we san çaklama modelleriniň kömegi bilen indi betbagtçylyga ýakyn wagtda çaklamalar edip bileris" -diýdi.

Associated Press tarapyndan habar berlen hemra seljermelerinde ullakan buzluk böleginiň Langtang Lirung dagy depesiniň golaýyndaky nokatdan döwülip, esasy gaýa massasy bilen bilelikde jülge tarap süýrülendigi aýdyň göründi. Betbagtçylygyň öňüsyrasyndaky we soňraky suratlar deňeşdirilende, Kolpurtar , Betrawati we Syapru Besi sebitlerinde Trişuli derýasynyň giňelendigi, derýanyň suwy gür palçyk we galyndylar sebäpli ýaşyl reňkden goňur reňke öwrülendigi we kenardaky oturymly ýerleriň doly palçykda gömülendigi anyklandy.

ABŞ Geologiýa Gözleg gullugy (USGS) sebitde ozal ýüze çykarylan seýsmiki işjeňlik baradaky maglumatlary täzeledi we ilkibaşda ýer titremesi hasaplanylýan 5.2 ball ululykda ýer titremesiniň aslynda buzuň çökmegi sebäpli ýüze çykandygyny habar berdi. Düýbi Katmanduda ýerleşýän Halkara dag ösüş merkeziniň (ICIMOD) hünärmenleri 600-den gowrak adamyň ölmegine sebäp bolan bu uly betbagtçylygyň daglyk ýerlerden ullakan buzluklar sebäpli dörän göç tolkuny bilen gönüden-göni baglanyşyklydygyny tassykladylar.