Global karz krizisi ösýär: ABŞ iň ýokarda, Türkiye howpsuz howada!

Global maliýe ulgamy soňky ýyllarda görlüp-eşidilmedik karz spiralyna çekildi. Countriesurtlaryň jemgyýetçilik bergileri rekord derejä ýetýän hem bolsa, dünýä ykdysadyýetiniň geljegi bu ägirt uly kölegäniň kölegesinde emele gelýär. Iň soňky çap edilen halkara maliýe maglumatlary, karz ýüküniň esasanam ösen ýurtlara uly basyş edýändigini görkezýär. Käbir ýurtlar bu global karz kartasynda bergi ýüki bilen ezilen hem bolsa, Türkiýe ýaly ösýän käbir ýurtlar, ulanylýan maliýe düzgün-nyzamy sebäpli has goragly ýerde.

Gigantlaryň bergi söweşi: ABŞ-nyň, Hytaýyň we Japanaponiýanyň ilkinji üçlüginde

Paýlaşylan häzirki maglumatlara görä, dünýäniň iň uly ykdysadyýeti bolan Amerikanyň Birleşen Ştatlary (ABŞ) hem dünýäniň iň bergili ýurdy diýen ada eýe. Diňe ABŞ-nyň umumy döwlet karzy 40,7 trillion dollardan geçdi. Bu ägirt san, global maliýe durnuklylygy üçin çynlakaý töwekgelçilik hasaplanýar. ABŞ-dan soň çalt ösüş modeline garamazdan çynlakaý karzy bolan Hytaý bar. Hytaýyň umumy döwlet karzy 22,2 trillion dollar . Sanawda üçünji orny 8,9 trillion dollar karzy bolan Aziýanyň beýleki ykdysady ägirtleri Japanaponiýa eýeleýär.

Japanaponiýa milli girdeji gatnaşygyndaky bergi barada duýduryş berýär

Diňe bergileriň nominal gymmaty däl, eýsem olaryň ýurtlaryň ykdysady ululygyna (JIÖ) gatnaşygy hem durnuklylyk taýdan möhüm görkeziji hasaplanýar. Bu gatnaşyga seretseň, Japanaponiýa önümçilik güýji bilen deňeşdirilende iň köp bergi ýükleýän ýurt hökmünde tapawutlanýar. Debtaponiýa karzyň jemi içerki önüme bolan gatnaşygy boýunça dünýä derejesinde birinji ýerde durýar. Bu görkeziji ösen günbatar ýurtlarynda-da aladalandyryjy derejede. Mysal üçin; Milli girdejilerinden has köp karz ýüküni göterýärler, ABŞ 125,8% , Fransiýa 118,4% , Kanada 110,7% we Angliýa 103,6% ýaly ýokary karz / JIÖ gatnaşygy. Bu ýagdaý, bu ýurtlary global göterim derejesiniň ýokarlanmagyna we maliýe çökgünligine has duýgur edýär.

Türkiýe Döwlet maliýe taýdan oňyn tapawutlanýar

Dünýä derejesinde bu ýokary bergi tendensiýasynyň tersine, Türkiye döwlet maliýeindäki durnukly we deňagramly pozisiýasy bilen ünsi özüne çekýär. Türkiye, umumy bergisi 418 milliard dollar bilen dünýäde 27-nji ýerde durýar. Günbatar ägirtleriniň trillion dollarlyk karz ätiýaçlyklaryny göz öňünde tutsak, Türkiye nominal karz ýüki gaty ýerlikli bolup galýar. Iň esasy zat, Türkiye karzyň jemi içerki önüme bolan gatnaşygy esasynda iň köp bergili 30 ýurduň sanawyna goşulmazlyk bilen "howpsuz zonada" öz ornuny saklaýar. Karz gatnaşygy pesligi sebäpli Türkiye göterim derejesiniň üýtgemegine we dünýä bazarlarynda bolup biläýjek maliýe krizislerine garşy has çydamly esasda durýar.