Global nebit üpjünçiligi, Hormuz bogazyndaky dartgynlyga garamazdan çydamly

Eastakyn Gündogarda barha möwjeýän geosyýasy dartgynlyk global energiýa koridorlaryna howp abandyrýarka, Halkara Energetika Guramasynyň (IEA) prezidenti Fatih Birol nebit bazarlarynda üpjünçilik howpsuzlygy babatynda möhüm baha berdi. Hormuz bogazyna abanýan howplaryň we sebitdäki möhüm energiýa infrastrukturasynyň bazarlarda näbellilik döredýändigini mälim eden Birol, ähli negatiwlere garamazdan global nebit üpjünçiliginiň güýçli bolmagyny üpjün edýän dürli deňagramlylyk elementleriniň oýnaýandygyny aýtdy.

Alternatiw ugurlar we global önüm öndürijileriň roly

Hormuz bogazyndaky töwekgelçilikleri azaltmak üçin strategiki ähmiýeti artýan Babülmandep bogazyna abanýan howplar aladalary hasam çuňlaşdyrýar. Beýleki tarapdan, Aýlagyň öňdebaryjy nebit öndürijileri, esasanam Saud Arabystany we Birleşen Arap Emirlikleri, Hormuz bogazynyň daşyndaky alternatiw ugurlar arkaly çig nebiti dünýä bazarlaryna eltmegi dowam etdirýärler. Sebitdäki ýükleriň üznüksiz dowam etmegi bazarlara arassa howa demini berýär.

IEA-nyň prezidenti Fatih Birol Aýlag ýurtlarynyň eksport derejesiniň iýun aýynyň ahyrynda iň ýokary derejeden pesdigini, ýöne mart aýynyň başy bilen iýun aýynyň ortalary bilen deňeşdirilende ep-esli ýokarydygyny aýtdy. Mundan başga-da, ABŞ , Braziliýa , Wenesuela we Gazagystan ýaly beýleki sebitlerde öndürijileriň eksportynyň ýokarlanmagy Aýlagdan gelip biljek üpjünçilik ýitgileriniň ep-esli bölegini öwezini dolmagy başardy.

Hytaýyň islegiň azalmagy we gyssagly ätiýaçlyk gorlarynyň güýji

Diňe üpjünçilik tarapy däl, isleg bilen baglanyşykly ösüşler dünýä bazarlaryny deňleşdirmekde işjeň rol oýnaýar. Bazarlara edilýän basyşy ýeňletýän iň möhüm faktorlaryň biri, dünýäniň iň uly energiýa sarp edijilerinden biri bolan Hytaýyň çig nebit importyny çaknyşykdan öňki döwürler bilen deňeşdirilende takmynan 50 göterim azaltmagydy.

Mundan başga-da, IEA agza ýurtlaryň utgaşdyrylan nebit aksiýalarynyň çykarylmagy hem bazarlary ýeňilleşdirdi. IEA-nyň 11-nji martda dünýä bazaryna 400 million barrel nebit ibermek baradaky bilelikdäki kararyny ýada salýan Birol, agza ýurtlaryň şu güne çenli bazara takmynan 290 million barrel nebit çykarandygyny we goşmaça mukdarlaryň iberilmegini dowam etdirýändigini aýtdy. Agentlige agza ýurtlar henizem 1 milliard barrelden gowrak köpçülige gözegçilik edilýän aksiýalary goşmak bilen gaty güýçli gyssagly ätiýaçlyklara eýedir. Şeýle-de bolsa, nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň çig nebit iberilişi ýaly çalt dikeldilmezligi dizel we benzin ýaly arassalanan önüm bazarlarynda dyknyşygyň dowam etmegine sebäp bolýar.

LNG iberişleri tebigy gaz krizisiniň öňüni alýar

Şuňa meňzeş deňagramlylyk prosesi tebigy gaz bazarlarynda hem bolýar. Suwuklandyrylan tebigy gaz (LNG) alternatiw sebitlerden, esasanam ABŞ we Kanadadan iberilmegi, Hormuz bogazynda ýüze çykan üpjünçilik ýitgileriniň takmynan 70 göterimini ýapmagy başardy.

Muňa garamazdan, Aýlag sebtinden LNG eksportynyň täze gijikdirilmegi bazarlary uzak wagtlap basyş astynda saklap biler. Bu ýagdaý ähli import edýän ýurtlara, esasanam gyş möwsüminden öň tebigy gaz baklaryny doldurmak isleýän Europeanewropa ýurtlaryna ep-esli basyş döredip biler diýlip çaklanylýar. IEA, global energiýa üpjünçiliginiň howpsuzlygyny hemişelik üpjün etmek üçin konfliktleri çözmek we Hormuz bogazyny doly we şertsiz açyk saklamak möhüm zerurlyk hasaplaýar.