Global nebitde iki taraplaýyn ýer titremesi: Hormuz bogazyndaky tanker krizisi we ABŞ-nyň goraghanalarynda taryhy çöküş

Geosyýasy dartgynlyk we üpjünçilik aladalary dünýä energiýa bazarlarynda bahalara basyş etmegi dowam etdirýär. Hepdäniň birinji gününde 2 göterimden gowrak ýitgi çeken nebit bazary, täze gün keseligine we durnuksyz ugra eýerýär. Iň köp ýaýran halkara salgylanma hasaplanýan Brent nebit -iň barrel bahasy 9 sent birneme peselmegi bilen 92,16 dollar -a düşse-de, ABŞ-nyň ýeňil nebit WTI 1 göterim çäklendirilen ýokarlanmagy bilen 85.02 dollar satyldy. ABŞ-nyň Eastakyn Gündogar syýasatynda strategiki üýtgeşmeler we sebitdäki gyzgyn konflikt habarlary bazardaky bu näzik deňagramlylykda aýgytly rol oýnaýar.

ABŞ-dan Eýrana agyr ykdysady gysyş we sanksiýa howpy

Waşington administrasiýasynyň harby operasiýa däl-de, ykdysady embargo arkaly Eýrana basyş etmegi häzirki wagtda nebit bazarlarynda duýdansyz üpjünçiligiň kesilmegi töwekgelçiligini öňe sürdi. ABŞ-nyň Gazna ministri Skott Bessent Tähranyň gany maliýe çeşmelerini guratmaga gönükdirilen täze sanksiýalar bukjasynyň güýje girendigini habar berdi. Täze kararlaryň çäginde Eýran bilen söwda we maliýe gatnaşyklaryny kesmeýän üçünji ýurtlara ABŞ-nyň sanksiýalaryna sezewar edilip, global dollar maliýe ulgamyndan düýbünden aýrylyp bilinjekdigi duýduryş berildi. Ministr Bessent nyşana alynjak ýurtlaryň sanawyny we sanksiýalaryň takyk senesini paýlaşmasa-da, bu aktýorlara täze düzgünler bilen integrasiýa üçin belli bir geçiş döwrüniň beriljekdigini aýtdy.

Başga bir tarapdan, ABŞ-nyň Goranmak ministri Pit Hegset Eýrana garşy harby güýç saýlamagyň hiç haçan stoluň üstünde durmaýandygyny bellese-de, bazar analitikleri Waşingtonyň diplomatik we ykdysady sanksiýalary ileri tutmagyny has töwekgelçilikli ssenariýa hasaplaýarlar. “Bloomberg HT” -iň seljermesine görä, hünärmenler sanksiýalaryň harby çaknyşykdan has az nebit üpjünçiligini bozjakdygyny çaklaýarlar. Şeýle-de bolsa, Eýranyň sebitdäki deňiz gatnawyny bozmak mümkinçiligi bahalarda hemişelik töwekgelçilik mukdaryny döretmegini dowam etdirýär.

Hormuz bogazynda tanker duýduryşy: Ummanyň kenaryndaky gyzgyn çaknyşyk

Dünýä nebit söwdasynyň takmynan bäşden biriniň geçýän iň möhüm tranzit nokady bolan Hormuz bogazy ýene-de uly krizisiň merkezinde durýar. Bosfor bogazyndaky özygtyýarly hukuklaryndan peýdalanyp, Tähran administrasiýasy duşenbe güni tranzit teswirnamalaryny bozandyklaryny öňe sürüp, 45 nebit tankeriniň gara sanawyny çap etdi. Eýran häkimiýetleri bu gämileriň we ýükleriň elinden alnyp bilinjekdigini aç-açan aýdyp, global gämi pudagyny gorkuzdy.

Ummanyň kenaryndan gelýän gyzgyn habar sebitdäki dartgynlygyň diňe diplomatik howplar bilen çäklenmeýändigini subut etdi. Angliýanyň Söwdaçy deňiz operasiýalary ( UKMTO ) sişenbe güni Ummanyň kenaryndan ýüzýän bir nebit tankeriniň näbelli bir nyşana alnandygyny habar berdi. Hüjüm netijesinde agyr zeper ýeten tankeriň ulanyp bolmaýandygy habar berildi. Şeýle gyzgyn aragatnaşyklar energiýa koridorlaryndaky gowşak ýerleri ýüze çykarýar we üpjünçilik howpsuzlygy baradaky aladalary güýçlendirýär.

ABŞ-nyň strategiki nebit gorlarynda 40 ýyllyk peslik

Halkara dartgynlylykdan başga-da, ABŞ-nyň içerki bazaryndaky maglumatlar üpjünçilik howpsuzlygy baradaky çekişmeleri güýçlendirýär. ABŞ-nyň Energetika ministrligi tarapyndan ýaýradylan iň soňky resmi maglumatlara görä, ýurduň Strategiki Nebit Goraghanasy (SPR) geçen hepde takmynan 3,7 million barrele çenli azaldy we 289,7 million barrele düşdi.

Bu düýpli pese gaçmak bilen ABŞ-nyň gyssagly ätiýaçlyklary 1982-nji ýylyň noýabr aýyndan bäri iň pes derejä düşdi. Eastakyn Gündogardaky durnuksyzlyklar sebäpli global nebit üpjünçiliginiň howp astyndadygy sebäpli, dünýäde iň uly sarp ediji ABŞ-nyň ätiýaçlyk gorlarynyň azalmagy, gowşak goralanlygyň möhüm elementi hökmünde bazar aktýorlary tarapyndan ýakyndan yzarlanýar.