Global söwdada kartoçkalar gaýtadan çalşylýar: Türkiýäniň liderlik roly güýçlenýär

Global ykdysady ulgam soňky ýyllarda görlüp-eşidilmedik özgeriş tolkuny bilen ýüzbe-ýüz boldy. Bu üýtgeşiklik Bütindünýä Söwda Guramasynyň (BSG) içinde "reforma" gözlegini çaltlaşdyrýar; Ösüp barýan ýurtlaryň, esasanam Türkiye, täze düzgünlere esaslanýan söwda tertibinde has strategiki ýolbaşçylygy aljakdygyny görkezýär. BSG-nyň 166 agzasy, dinamiki kynçylyklara we dünýä bazaryndaky täze mümkinçiliklere has dinamiki jogap bermek üçin 2022-nji ýylda guramanyň wezipelerini giňişleýin ara alyp maslahatlaşmak kararyna geldi.

Karar kabul etmegiň mehanizmlerini we düzgünlerini täzelemek

Dowam edýän reforma gepleşikleriniň merkezinde, BSG-nyň karar bermek işlerini nädip has amatly edip boljakdygy meselesi. Düzgünleri döwrebaplaşdyrmaga, esasanam senagat syýasaty we döwlet subsidiýalary ýaly möhüm temalara gönükdirilendir. Beýleki tarapdan, BSG işgärleri gutarnykly karary bu täze düzgünleri düzmekde gönüden-göni gollanma bolman, agza döwletleriň islegine görä goýmagy makul bilýärler. Recentlyakynda BSG tarapyndan geçirilen köpçülikleýin forumyň çäginde neşir edilen häzirki hasabatda köptaraplaýyn hyzmatdaşlygyň bozulmagy we düzgünleriň döwürden yza galmagy bilen, umumy jemi içerki önümde (JIÖ) 10 göterime çenli uly mümkinçilik ýitirilmegi mümkin.

Ösýän ýurtlaryň söwdada paýy 45 göterime ýetdi

BSG-nyň baş ykdysatçysy Robert Staýger dünýä söwda ulgamyndaky bu möhüm bosagany we Türkiýäniň alyp biljek roluna baha berdi. Dünýä söwdasynyň özeni bolup durýan diskriminasiýa, ikitaraplaýynlyk, aç-açanlyk, çeýeligi we jedelleri çözmek ýaly ýörelgeleriň wagtlaýyn däldigine ünsi çekip, Staýger hakyky meseläniň şu ýörelgeleri häzirki şertlere nädip uýgunlaşdyrmalydygyny aýtdy. Pes we orta girdejili ykdysadyýetleriň dünýä söwdasyndaky paýynyň 1995-nji ýylda 23 göterimden şu gün 45 göterime çenli ýokarlandygyny belläp, ösýän ýurtlaryň söwda şertnamalaryny artdyrmak üçin taryhy mümkinçiliginiň bardygyny aýtdy. Staýger duýduryş berdi: "Bu düzgüne esaslanýan ulgam ýykylsa we hiç kim ony goramasa, kiçi we orta ýurtlar has köp zyýan çeker". we Türkiýe ýaly güýçleriň ulgamy goramakdaky jogapkärçiliginiň artandygyny aýtdy.

Geosyýasy töwekgelçilikler we emeli intellektiň täsiri

Global söwdanyň häzirki garşylygyna baha bermek bilen, BSG-nyň baha beriş bölüminiň başlygy Koleman Nee esasanam elektroniki bölekler pudagynyň öz güýjüni saklaýandygyny aýtdy. Bu ýagdaý, emeli intellekt maýa goýumlaryndaky global hereketiň dowam edýändiginiň subutnamasydygyny aýdyp, teňňäniň beýleki tarapyndaky töwekgelçiliklere-de ünsi çekdi. Hormuz bogazyndaky geosyýasy näsazlyklaryň dünýä bazarlaryna, esasanam Eastakyn Gündogara ýaramaz täsirini ýetirýändigini mälim eden Nee, logistika ugurlaryndaky bu bökdençlikleriň nebitiň bahasyny ýokarlandyrandygyny, inflýasiýany ýokarlandyrdy we hakyky girdejileri ýitirdi diýdi. Ykdysady ösüşe edilýän basyşlaryň ýurtlary alternatiw üpjünçilik ýollaryny gözlemäge mejbur edýändigini belläp, Nee bahalaryň ýokarlanmagynyň ösüp barýan bazarlarda boljak "gijikdirilen täsirleri" barada duýduryş berdi.