Goranmak bankynyň Türkiýeden çykaran kararyndaky möhüm öwrülişik: Esaslandyryjy agza bolmak

Ankara ilkibaşdaky saklanmak garaýşyny üýtgetdi we esaslandyryjy agza hökmünde Kanadanyň ýolbaşçylygynda döredilmegi meýilleşdirilýän täze global goranyş bankyna goşulmak kararyna geldi. Alnan maglumata görä, Türkiýe Kanadanyň ýolbaşçylaryna bu taslama esaslandyryjy hyzmatdaş hökmünde gatnaşjakdygyny resmi taýdan habar berdi.

Kararyň we ilkinji jümleleriň üýtgemeginiň sahnasynyň aňyrsynda

Taslamanyň ilkinji habary Kanadanyň premýer-ministri Mark Karni NATO sammitinde edildi. Karni, Türkiye we Ukraina ýaly sekiz soýuzdaş ýurduň, ýaranlygyň goranyş we ýarag kuwwatyny ýokarlandyrmak üçin täze global maliýe institutyny döredjekdigini habar berdi. Şeýle-de bolsa, bir türk resmisi 10-njy iýulda "Roýter" habar gullugyna beren beýanatynda Ankaranyň häzirki tapgyra gatnaşmazlyk kararyna gelendigini aýtdy. Şol döwürde Milli Goranmak ministrliginiň çeşmeleri hem bu mesele boýunça harby we diplomatik geňeşmeleriň dowam edýändigini habar berdiler. Bahalandyrmalardan soň Türkiýe ilkibaşdan taslama hyzmatdaş bolmak kararyna geldi we bu işe gatnaşdy.

Goranmak, Howpsuzlyk we Çydamlylyk Banky (DSRB) nähili işlär?

Kanada tarapyndan ýerleşdiriljek we merkezi bu ýurtda ýerleşýän maliýe guramasy resmi taýdan "Goranmak, howpsuzlyk we durnuklylyk banky" (DSRB) ady bilen işleýär. 7-nji iýulda çap edilen bilelikdäki beýannama bilen döredilendigini habar beren bank, iň soňunda 2027-nji ýyla çenli işe başlamagy maksat edinýär. Bu inisiatiwa Türkiýeden we Kanadadan başga-da Albaniýa, Belgiýa, Gresiýa, Latwiýa, Lýuksemburg, Rumyniýa we esaslandyryjy hyzmatdaş hökmünde NATO däl Ukraina girýär.

Bankyň tertipnamasy we hukuk infrastrukturasy boýunça gepleşikler Kanadanyň Monreal şäherinde geçirilýär. Bilelikdäki beýannamada goranyş we howpsuzlyk ileri tutulýan ugurlary maliýeleşdirmek üçin döwlet we hususy pudagyň maýasynyň bilelikde mobilizlenmelidigi nygtaldy. DSRB-iň esasy wezipesi; Goranmak pudagynda maýa elýeterliligini ýeňilleşdirmek, maliýeleşdiriş çykdajylaryny azaltmak we gatnaşyjy ýurtlaryň senagat önümçilik kuwwatyny goldamak hökmünde yglan edildi. Dörediji ýurtlar bu täze gurluşyň bar bolan milli ýa-da köpmilletli mehanizmleriň ornuny tutmajakdygyny, ýöne goşmaça funksiýa hyzmat etjekdigini aýdýarlar.

134 milliard dollarlyk gaznanyň maksady we G7 ara alyp maslahatlaşmalary

agza ýurtlaryň goranyş senagaty taslamalaryna goldaw bermek üçin DSRB-de takmynan 134 milliard dollar (takmynan 6,2 trillion türk lirasy) maýa toplamak meýilleşdirilýär. Şeýle-de bolsa, esaslandyryjy dokuz hyzmatdaşyň arasynda Kanadadan başga G7 ýurdunyň ýokdugy, bankyň ykdysady kuwwatynyň çäklendirilip bilinjekdigi barada maliýe töwereklerinde çekişme döretdi.

Kanadanyň Daşary işler ministri Anita Anand tankytlara jogap edip, bankyň täze agzalaryň gatnaşmagy üçin hemişe açyk boljakdygyny aýtdy. Düýbi Angliýada ýerleşýän "Royal United Services Institute" (RUSI) pikir merkeziniň analitigi Linus Terhorst bu taslamanyň möhüm ädimdigini aýtdy we "Europeewropanyň esasy harby güýçleriniň goldawyna garaşylmagyna garaşylýardy, emma häzirki borçnamalar bu işe başlamak üçin ýeterlik esas berýär" -diýdi. Bankyň resmi taýdan durmuşa geçirilmegi üçin agza ýurtlaryň milli parlamentleri tarapyndan tassyklanan meýilnamalary bolmaly.