Hagia Sofiýanyň syrlary aýan edildi: Taryhy gümmeziň hakyky ýüzi ilkinji gezek açylar

Respublikanyň taryhynda iň uly gorap saklamak we güýçlendirmek taslamasy

Gaznalaryň Baş müdirliginiň utgaşdyrylmagy bilen dowam edýän ägirt uly dikeldiş taslamasynda ynkylap ädim ädildi. Esasy gümmeziň üstünde gurlan wagtlaýyn polat gorag skeleti, ýörite tehnologiýa bilen öndürilen sekiz dilimli membrananyň örtügi bilen örtülip başlandy. Bu innowasiýa ulgamynyň kömegi bilen gümmezdäki duýgur abatlaýyş we statiki berkitme işleri, amatsyz howa şertleriniň täsirine sezewar bolmazdan, bütinleý izolirlenen we gözegçilik edilýän gurşawda üznüksiz amala aşyrylyp bilner.

Dos. Taryhy binalary gorap saklamak we dikeltmek boýunça ýöriteleşen gurluşyk inereneri Prof. Doktor Mehmet Selim Ökten we prof. Dr. Asnu Bilban Yalçyn bu işleriň Respublikan döwründe Hagia Sofiýada geçirilen iň giňişleýin we oýlanyşykly işdigini aýtdylar.

Ylmy usullary ulanmak bilen gije-gündiz üznüksiz iş

Prof. Doktor Asnu Bilban chalçyn, Medeniýet we syýahatçylyk ministri Mehmet Nuri Ersoýyň ozal aýdyşy ýaly Türkiýe Respublikasynyň taryhynda iň möhüm dikeldiş taslamalarynyň biriniň durmuşa geçirilendigini aýtdy. Çalçyn, ýörite gorag garnituralarynyň kömegi bilen işiň gijelerine üznüksiz dowam etdirilip bilinjekdigini aýtdy. Hagia Sofiýanyň özboluşly binagärlik gurluşyny gorap saklamagyň ilkinji nobatdaky meseledigini aýdyp, alaçyn dünýäde iň ösen we ylmy taýdan takyk usullaryň ileri tutulýandygyny aýtdy.

Demirgazyk-gündogar minarada dikeldiş işleriniň çäginde şu wagta çenli statiki işleriň tamamlanandygyny bellän alaçyn, wagtyň geçmegi bilen gümmeziň üstünde ýygnanýan we gurluşyna zeper ýetirýän daşary ýurt materiallarynyň arassalanjakdygyny aýtdy. Şeýlelik bilen, esasy diwar gurluşyna gönüden-göni baryp boljakdygyny mälim eden Yalçyn, metjidiň içinde oturdylan ullakan skafyň tamamlanandygyny we daşarky diwarlardaky berkitmeler çalt dowam edýändigini aýtdy.

quer titremesiniň howpsuzlygy we 170 ýyldan soň ilkinji

Dos. Prof. taslamanyň iň möhüm maksatlarynyň biri ýer titremesiniň howpsuzlygyny ýokarlandyrmakdygyny aýtdy. Doktor Mehmet Selim Ökten esasy gümmezde edilmeli güýçlendiriji çäreleriň jikme-jikliklerini paýlaşdy. Ökten ministr Ersoýyň ýakyndan yzarlaýan bu işiniň ululygyna ünsi çekip, şuňa meňzeş iň soňky gatyşmagyň 1850-nji ýyllarda Fossati doganlar tarapyndan amala aşyrylandygyny ýatlatdy. Stambul ýer titremesi zolagynda ýerleşýändigi sebäpli binanyň gurluş taýdan berkligini ýokarlandyrmagy maksat edinýändiklerini mälim eden Ökten, güýçlendiriş taslamalarynyň düýpli durmuşa geçirilendigini aýtdy.

Ökten gümmeziň dikeldilmegini sagdyn ýagdaýda amala aşyrmak üçin bar bolan gurşun örtügini aýyrmagyň zerurdygyny mälim etdi we bu aralykda gurluşy ýagyş, ýel we gar ýaly daşarky faktorlardan goramak üçin wagtlaýyn polat skaf we membrana ulgamynyň döredilendigini düşündirdi. Bu gorag galkanynyň kömegi bilen dikeldiş toparlary gözegçilik edilýän gurşawda günde 24 sagat, hepdede 7 gün, ähli pasyllarda işläp bilerler.

Taryhy syrlary çözmek üçin arheologiki duýgurlyk

Dos. Doktor Ökten gurşun örtügi aýrylandan soň başlajak prosesiň tolgundyryjydygyny we gümmeziň hakyky ýagdaýynyň taryhda ilkinji gezek tutuşlygyna berjaý ediljekdigini aýtdy. Ökten şu güne çenli taýýarlanan dikeldiş taslamalarynyň dürli tehnologiki gözleglere we ylmy çaklamalara esaslanandygyny mälim edip, gurşun gatlagynyň asyl gurluşyny açmak bilen, gümmeziň asyrlar boýy başdan geçiren ähli üýtgeşmeleri we gurluş zeperleri gönüden-göni ýüze çykaryljakdygyny aýtdy. Bu işiň arheologiki gazuw-agtaryş işleriniň jikme-jikligi bilen dolandyryljakdygyny we alnan maglumatlaryň dikeldilmegine ýol açjakdygyny we dünýä arhitekturasynyň taryhyna ýagtylyk berjekdigini aýtdy.

Ösen tehnologiýa bilen geljek nesiller üçin durnukly gorag

Ökten gümmeziň üstünde goýlan membrananyň materialynyň diňe bir howa şertlerinden goramagyny üpjün etmän, eýsem ýangyn saklaýjy we oda çydamly ýokary tehnologiýaly önümdigini, şeýlelik bilen gümmeziň aşagyndaky bahasyna ýetip bolmajak Wizantiýa mozaikalarynyň hem üpjün edilendigini mälim etdi. Dikeldiş döwründe esasy gümmeziň iň jikme-jik rentgen gurluşy radarlary we ösen skaner tehnologiýalaryny ulanmak arkaly alynar. Sungat taryhçylary, binagärler, material hünärmenleri we gurluşyk inersenerleri bilen bilelikde geçirilen bu köp ugurly gözleg, kararlaryň tutuşlygyna ylmy maglumatlaryň esasynda kabul edilmegini üpjün eder.

Ökten, Hagia Sofiýada ähli gurluşyk böleklerini öz içine alýan bitewi gorap saklamak strategiýasynyň ilkinji gezek durmuşa geçirilendigini aýtdy we işleriň minaralarda, daşarky fasadlarda we ýerasty gurluşlarda bir wagtda dowam edýändigini aýtdy. Ökten, Beýazyt minarasyndaky işleriň tamamlandygyny we indi Fatih we Mimar Sinan minaralarynyň nobatynyň gelendigini mälim edip, fasady dikeltmekde ulanylýan minom we gipsiň hem laboratoriýa seljermesine sezewar edilendigini we asyl gurluşyna laýyklykda öndürilendigini aýtdy. Ökten bu taryhy täsiriň diňe bir sowgady tygşytlamak bilen çäklenmän, eýsem Hagia Sofiýany durnukly gorap saklamak maksady bilen indiki asyrlara howpsuz alyp barmagy maksat edinýändigini aýtdy.