Howa diplomatiýasy we COP31-de parlamentleriň roly

Aragatnaşyk müdirligi tarapyndan 2026-njy ýylyň 10-njy noýabrynda Antalýada geçirilen mejlisde Europeewropadan, Eastakyn gündogardan we Aýlag sebtinden gelen parlamentariler kanun çykaryjy guramalaryň howanyň üýtgemegine garşy göreşdäki jogapkärçiligine baha berdiler. COP31 prosesiniň çäginde geçirilen sessiýada global howanyň maksatlaryny milli hukuk kadalaryna we anyk syýasatlara öwürmek meselesi ara alnyp maslahatlaşyldy.

Parlamentler howanyň maksatlaryny nädip goldaýarlar?

Bütindünýä bankynyň we HPG-nyň Parlament torunyň prezidenti Swen Klement howanyň üýtgemegine garşy göreşmek baradaky halkara borçnamalaryň milli kanunlar, ýeterlik maliýeleşdirme we täsirli gözegçilik mehanizmleri tarapyndan goldanylmalydygyny aýtdy. Lýuksemburgyň howa kanuny we mugt jemgyýetçilik transporty ýaly mysallary paýlaşan Clement, daşky gurşaw maksatlary bilen raýatlaryň ykdysady zerurlyklarynyň arasynda deňagramlylygy saklamagyň möhümdigine ünsi çekdi.

Sebitleýin hyzmatdaşlyk we milli hereket meýilnamalary

Kuweýt Milli Mejlisiniň orunbasary Alia Al Halid Aýlag ýurtlarynyň ýokary energiýa sarp etmegi we suwy arassalamak ýaly umumy meselelerini çözmek üçin sebit daşky gurşaw geňeşini döretmegi teklip etdi. AK partiýasynyň Stambulyň orunbasary Tuba Durgut, 2025-nji ýylda Türkiýäniň 2053 arassa zyňyndy maksadyna laýyklykda kabul edilen Howa kanunynyň howanyň üýtgemegine garşy göreşde we uýgunlaşma syýasatyny güýçlendirmekde möhüm ädimdigini aýtdy.

Swen Klement, Alia Al Halid, Tuba Durgut we Müsüriň orunbasary Dr. Ahmed Faýed klimat syýasatyny durmuşa geçirmekde, býudjetlere gözegçilik etmekde we halkara şertnamalaryna gözegçilik etmekde parlamentleriň roluny ara alyp maslahatlaşdy. Müsür tarapy, beýleki tarapdan uglerod dolandyryşy we ýaşyl ýerleri köpeltmek üçin taýýarlanan üç aýry kanun taslamasy bilen syýasy ylalaşygyň möhümdigini görkezdi.

Howanyň üýtgemegine garşy göreş prosesi ýurtlardan milli kanunçylygyny Pari Agreement şertnamasynyň maksatlary bilen sazlaşdyrmagy we parlamente gözegçilik mehanizmlerini işjeň ulanmagy talap edýär. Türkiýäniň 2024-2030-njy ýyllary we aýlaw ykdysadyýetini öz içine alýan strategiýalary we hereket meýilnamalary bu global prosesiň ýerli ulanyşlaryndan biridir.

Howanyň maksatlaryna kanunçylyk goldawy näderejede täsirli?

Häzirki wagtda global howa borçnamalarynyň ýerine ýetirilmegi diňe bir ýerine ýetiriji guramalaryň däl, eýsem kanun çykaryjy we býudjet ygtyýarlyklaryndan peýdalanýan parlamentleriň hem gatnaşmagy bilen mümkin bolup görünýär. Lýuksemburg bilen Müsüriň mysallaryndan görnüşi ýaly, klimat kanunlaryny syýasy ylalaşyk bilen goldamak daşky gurşawyň maksatlaryny sosial we ykdysady zerurlyklar bilen deňleşdirmegi aňsatlaşdyrýar.

Sebitleýin hyzmatdaşlyk energiýa syýasatyny nädip üýtgedýär?

Aýlag hyzmatdaşlygy geňeşiniň ýurtlarynyň arasynda teklip edilýän daşky gurşaw geňeşi we umumy ülňüler sebitde energiýa netijeliligini we gaýtadan dikeldilýän energiýa maýa goýumlaryny çaltlaşdyryp biler. Mundan başga-da, Türkiýe tarapyndan Howanyň kanuny bilen başlanan kazyýet işi ýakyn geljekde ýerli dolandyryş edaralaryna we önümçilik guramalaryna has berk gözegçilik we borçnamalary döredip biler.