Howa krizisi we garry dünýä: Global ýylylyk garry ilata howp salýar

Global klimat krizisi, dünýädäki demografiki üýtgeşmeler bilen bilelikde adam saglygyna görlüp-eşidilmedik howp döredýär. Abraýly lukmançylyk journalurnalynda The Lancet neşir edilen "ingylylyk we garrylyk dünýäsinde yssy çydamlylykdan ýokary: Global proýeksiýa modelleri barlagy" atly täze gözleg, howanyň ýokarlanmagynyň esasanam garry ilata ýetirýän zyýanly täsirlerini ýüze çykardy. Gözlegde; 18-39, 40-59 we 60 we ondan ýokary ýaşly toparlaryň ýylylyga çydamlylyk çäkleriniň, senagatdan öňki döwür bilen deňeşdirilende global temperaturanyň 1-den 4 dereje ýokarlanmagyna nähili täsir etjekdigi barada giňişleýin seljerildi.

Peopleaşlardan has ejiz: Garrylaryň ýylylyk çydamlylygy çäkde

Gözlegleriň iň täsir galdyryjy netijeleriniň biri, garry adamlaryň ýaş ýylylara garanyňda global ýylylyga has ejiz bolmagydy. Senagatdan öňki döwür bilen deňeşdirilende global temperaturanyň bary-ýogy 1,5 dereje ýokarlanýan optimizm ssenariýinde-de garrylaryň başdan geçirýän ýylylyga çydamlylygynyň derejesi, ýaşlaryň 4 dereje aşa ýylylyk ssenariýasynda başdan geçirýän aşa temperatura täsirinden has ýygy we geografiki taýdan has giň ýaýramagy çak edilýär.

Garrylar, esasanam Günorta Aziýa we Pars aýlagy sebitinde ýaşaýanlar, global temperatura senagatdan öňki döwür bilen deňeşdirilende 3 dereje ýa-da ondanam köpelse, takmynan 3 aýlap gije-gündiz üznüksiz dowam edýän ýylylyk täsirine duçar bolup biler. Maglumatlar global derejedäki ýylylyk ssenariýasynda dünýädäki 1,33 milliard garry adamyň 290 millionynyň ýylda azyndan 180 sagat kompensasiýa edilmedik ýylylyk stresine sezewar bolýandygyny görkezýär. Munuň tersine, 4 dereje ýylylyk ssenariýinde dünýädäki 2,8 milliard ýaşlaryň diňe 490 milliony şuňa meňzeş stres başdan geçirer.

Temperaturanyň ýokarlanmagynyň we kritiki çäkleriň geografiki kartasy

Global temperaturanyň ýokarlanmagy bilen kompensasiýa edilmedik ýylylyk stresiniň täsir edýän ýerleri çaltlyk bilen giňelýär. Warmylylyk 2 we 3 dereje ýetýän ssenariýalarda tropiki we subtropiki sebitleriň köpüsi bu ölüm howply sikline düşýär. Iň erbet ýagdaýda, ýylylyk 4 dereje ýetýän ýagdaýynda, bu sebitleriň köp böleginde ýyllyk jemlenip bolmajak ýylylyk stres 1620 sagatdan geçýär. Bu töwekgelçilikli sebitleriň arasynda Hindistan-Gangetik düzlük , Gündogar Hytaý , Günbatar Afrika we Günorta-Gündogar Aziýa ýaly ilatyň gürlügi iň ýokary bolan sebitler öňde barýar.

Gözlegiň netijesine görä, senagatdan öňki döwür bilen deňeşdirilende global temperaturanyň 1 dereje ýokarlan häzirki ssenariýinde takmynan 110 million adam ýylda 180 sagatdan gowrak kompensasiýa berilmedik ýylylyk stresine sezewar edildi. Bu howsalaly çaklama, global temperaturanyň her 1 ýokarlanmagy üçin takmynan 1 milliard adamyň köpelmegi bilen ýokarlanýar. Şoňa laýyklykda howp abanýanlaryň sany 3 dereje ýylylyk derejesinde 2 milliard, ýylylyk derejesinde 3 milliard bolýar. Hli ssenariýalarda garrylar iň uly töwekgelçilik toparyny düzýärler. 1,5 gradus ýylylyk derejesinde ýylylyk stresine sezewar bolan 370 million adamyň 290 milliony 60 we ondan ýokary ýaşly adamlar; 3 dereje ýylylyk derejesinde dünýädäki 2,9 milliard garrylaryň 1,3 milliardy bu howp bilen ýüzbe-ýüz bolýar. 4 dereje ýylylyk derejesinde bu san 1,85 milliard bolup, garry ilatyň 56,6 göterimini tutýar.

Günorta-Günbatar Europeewropa howp astynda: Ilat we temperatura bir-birine gabat gelýär

Bu mesele boýunça ýene bir möhüm gözleg, Geografiki maglumatlar ulgamy analitigi Gernot Nikolaus tarapyndan geçirildi. "Günorta-Günbatar Europeewropadaky garry ilatyň geljekdäki howa ssenarilerine sezewar boljak çak edilýän ýylylyk mukdary" atly gözlegde, Portugaliýada, Ispaniýada we Fransiýada garry ilatyň tomus yssysyna duçar bolmak mümkinçiligi 1995-2014-nji ýyllary esasy döwür we 2041-2060-njy ýyllary orta asyr döwri hasaplamak arkaly seljerildi.

Parnik gazlarynyň zyňyndylaryna gözegçilik edilmeýän ssenariýada, Günorta-Günbatar Europeewropada, esasanam Portugaliýada we Ispaniýada häzirki ýokary temperaturanyň aşa ýokary derejä ýetjekdigi çak edilýär. Ispaniýanyň Kordoba , Sewilýa , Ciudad Real we Badajoz şäherlerinde tomusyň ortaça temperaturasynyň 36-37 dereje ýetmegine garaşylýar we iň erbet ýagdaýda temperaturanyň ýokarlanmagynyň 5 dereje ýetmegine garaşylýar. Portugaliýanyň Alentejo sebitinde ortaça 33-34 dereje, Fransiýada 28-31 dereje bolar diýlip çaklanylýar.

2050-nji ýyla çenli garry adamlaryň umumy ilatyň aglaba bölegini emele getirjekdigine esaslanyp, gözleg Ispaniýada, Zamora , Caceres we Ciudad Real ýaly içerki sebitlerde ýokary temperatura we dykyz garry ilat sebäpli täsir etmek howpunyň iň ýokarydygyny görkezýär. Nikolaus Ispaniýanyň içerki böleginde bu giňişlikdäki bir-biriniň üstaşyr bolmagynyň howanyň töwekgelçiliginiň diňe bir temperatura däl, eýsem bu temperatura kimiň täsir edýändigini hem nygtaýar. Nikolaus hökümetleriň ýylylygy howa hadysasy däl-de, esasy saglyk meselesi hökmünde kabul etmelidigini aýtdy; Irki duýduryş ulgamlaryny kämilleşdirmegi, şäherdäki ýaşyl infrastrukturany giňeltmegi, binalarda passiw sowadyş dizaýnlaryny durmuşa geçirmegi we ýerli derejede uýgunlaşma syýasatlaryny ösdürmegi talap edýär.