Iş durmuşynda duýduryşy barlaň: Resmi sanlar 3 göterim, bazardaky hakyky töwekgelçilik 30 göterim!

Türk ykdysadyýetiniň we täjirçilik durmuşynyň iň möhüm töleg gurallaryndan biri bolan çeklerdäki ýygnamak töwekgelçiligi gün-günden çuňlaşýar. Resmi statistika ýagdaýyň birneme gözegçilik astyndadygyny görkezýän hem bolsa, hakyky sektordan gelýän signallar bazardaky has likwidligiň gysylmagyny görkezýär. Bank ulgamynda şöhlelendirilen barlag nyrhlary pes derejedäki ýaly görünse-de, hakyky töleg meselesiniň elleriň üýtgemegi, yza süýşürilmegi we üýtgedip gurulmagy bilen ägirt uly ululyklara ýetendigi aýdylýar.

2ylyň birinji ýarymynda 162 milliard Lira bahasy bar bolan çekler

Türkiýäniň Banklar Assosiasiýasy (TBB) Töwekgelçilik Merkezi tarapyndan yglan edilen maglumatlar, 2026-njy ýylyň iýul aýyna çenli berlen çekleriň umumy çeklere bolan gatnaşygynyň mukdary boýunça 2,7 göterim we mukdarda 3,4 göterimdigini görkezýär. Şeýle-de bolsa, bu nyrhlaryň nominal bahalary gaty gorkunç suratlandyrýar. 2026-njy ýylyň ilkinji alty aýynda çekilen çekleriň sany 156 müň 794 hökmünde hasaba alnanda, bu çekleriň pul bahasy takmynan 162 milliard lira boldy. Iň köp çekilen barlaglar şäherleriň arasynda söwda merkezi bolan Stambul, Ankara, Izmir, Antalýa we Bursa.

Resmi maglumatlaryň aňyrsyndaky gizlin howp: Bankda tölegler görkezilmeýär

Ykdysatçylaryň we bazaryň wekilleriniň pikiriçe, hakyky howp resmi statistikanyň daşyndaky çal sebitde. Söwda kärhanalary täjirçilik abraýyny ýitirmezlik we bank ulgamynda "gara sanawa" girmezlik üçin çeklerini resmi taýdan ýapmakdan gaça durýarlar. Muňa derek, kreditorlar bilen stoluň başynda oturýarlar we möhletini uzaltmagy, çeki täze möhlet bilen üýtgedip gurmagy ýa-da bazardan ýygnan beýleki çeklere çalşmagy saýlaýarlar. Bank ulgamynda görkezilmeýän bu formulalar bazardaky hakyky ýygnamak meselesini örtýär. Pudagyň derňewi, umumy mukdaryň içinde ýygnalyp, yza süýşürilip ýa-da üýtgedip bolmaýan çekleriň paýynyň hakykatdanam 30 göterime ýetendigini görkezýär.

howp astyndaky KOK: Bölüniş nokadynda töleg zynjyry

Maliýe çykdajylarynyň elýeterliligi iň ýokary bolan we karz pullary azalýan häzirki ykdysady şertlerde, möhletiň uzaldylmagy Kiçi we Orta Kärhanalara (KOK) has köp täsir edýär. Üpjünçilik zynjyryndaky bir baglanyşygyň tölegini gijikdirmek, tutuş zynjyryň zaýalanmagyna sebäp bolan domino täsirini döredýär. KOK öz çekini wagtynda ýygnap bilmeýän bolsa, üpjün edijiler, işgärler we salgyt bölümleri öňündäki borçlaryny ýerine ýetirip bilmejekdigini aňladýar. Bu ýagdaý täjirçilik bazarlarynda ynam howasyna zyýan ýetirýär we töleg zynjyrynyň islendik pursatda bozulmak töwekgelçiligine sebäp bolýar. Şonuň üçin ykdysady durnuklylyk üçin diňe bir bank maglumatlary däl, eýsem hakyky möhletdäki möhleti we möhleti yza süýşürilen bergiler hem ýakyndan gözegçilik edilmelidir.