Islandiýadaky taryhy öwrülişik nokady: 13 ýyldan soň EUB üçin möhüm referendum

Takmynan 400 müň ilaty bolan Demirgazyk Atlantik döwleti bolan Islandiýa taryhy öwrülişik döwrüne gadam basýar. Peopleurduň halky: "Unionewropa Bileleşigi (EUB) bilen agzalyk gepleşikleri täzeden başlamalymy?" Soragyna jogap tapmak üçin saýlaw uçastoklaryna gidýär. Europeewropa bilen Demirgazyk Amerikanyň arasynda strategiki köpri bolup hyzmat edýän ada döwleti tarapyndan kabul edilen bu karar diňe bir öz geljegine däl, eýsem sebitdäki geosyýasy we harby deňagramlylyga hem degişlidir.

Amalyň taryhy we 2013-nji ýylda bölünişik

Islandiýanyň EUB bilen integrasiýa başdan geçirmesi täze däl. Ada döwleti, ilkinji ykdysady agzalyk arzasyny 2009-njy ýylda, global ykdysady krizisiň täsiri çuňňur duýulanda ýüz tutdy. Şeýle-de bolsa, 2013-nji ýylda häkimiýete gelen EUB-ne garşy hökümet gepleşik etabyny togtatmak kararyna geldi. Takmynan 11 ýyl soň, 2024-nji ýylda geçirilen umumy saýlawlardan soň, Sosial-demokratik bileleşiginiň ýolbaşçylygynda döredilen täze koalisiýa hökümeti bu meseläni çözmek üçin meseläni halkyň islegine gönüden-göni tabşyrmak kararyna geldi. Ertir geçiriljek referendumda "hawa" ses berilse, doňdurylan gepleşikler ýene stoluň üstünde goýlar. Bu proses tamamlansa, jemleýji gatnaşmak üçin ýene bir gezek saýlaw gutusyna çagyrylar. Ses berişlik ýurduň ykdysady we özygtyýarly hukuklaryny, şeýle hem GIUK boşlugy (Grenlandiýa-Islandiýa-Angliýa) diýlip atlandyrylýan möhüm harby üstaşyr geçelgesindäki ornuny açdy.

Balyk hojalygynyň özygtyýarlylygy we howpsuzlyk aladalary

Balykçylyk pudagy, adatça, Islandlandewropa Bileleşiginiň Islandiýa agzalygy bilen baglanyşykly çekişmeleriň merkezinde boldy. Balyk tutmak diňe bir ýurt üçin ykdysady girdeji çeşmesi däl, eýsem milli şahsyýetiň we garaşsyzlygyň iň güýçli nyşanlaryndan biri hasaplanýar. Theewropa Bileleşiginiň umumy balykçylyk syýasatyna goşulmagy Islandiýanyň öz suwlaryndaky abraýyny gowşadyp biljekdigi barada giňden ýaýran aladalar bar. Gözlegçi Tobias Etzold bu meselä baha bereninde ses gutusynda kabul ediljek kararyň iň aýgytly faktoryň garaşsyzlygyň we özygtyýarlylygyň duýgurlygy boljakdygyny aýtdy. Etzold: "Halk, agzalyk gepleşikleriniň näme getirjekdigini anyk görmek üçin hakyky agzalyga doly ynanmasa-da" hawa "ses berip biler." Beýleki tarapdan, goşun bolmasa NATO agzasy bolan Islandiýa üçin howpsuzlyk hem möhüm ähmiýete eýe. ABŞ-nyň harby borçnamalaryny gowşatmak mümkinçiligi ýurtda "aýrylmak gorkusyny" döredýär. Etzold, EUB goranyş kuwwatyny artdyrsa, bu ýagdaýyň artykmaçlyga öwrülip biljekdigini, emma häzirki şertlerde Islandiýa howpsuzlyk üçin 1951-nji ýylda NATO we ABŞ bilen gol çekilen goranyş şertnamasyna bil baglamalydygyny aýtdy.

Geosyýasy basyşlar, Grenlandiýa faktory we iň soňky gözlegler

Islandiýanyň daşary syýasatyna täsir edýän başga bir möhüm faktor, Grenlandiýa bilen ABŞ-nyň arasyndaky gatnaşyklar. ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump, geografiki taýdan Islandiýa gaty ýakyn bolan Grenlandiýanyň ABŞ-nyň gözegçiliginde bolmalydygy baradaky sözleri Demirgazyk Atlantikadaky dartgynlygy güýçlendirýär. ABŞ-Daniýa Grenlandiýa bilen baglanyşykly bolup biljek çaknyşyk Islandiýanyň howpsuzlyk strategiýalaryna gönüden-göni täsir edip biler diýlip çaklanylýar. Bu çylşyrymly atmosferada theB-den goldaw goldaw habarlary gijikdirilmedi. Giňeltmek üçin jogapkär CommissionB komissiýasynyň agzasy Marta Kos, zerur çäreleri görse, Islandiýanyň ýakyn 1 ýa-da 2 ýylda birleşigiň agzasy bolmaga taýýardygyny aýtdy. Häzirki wagtda Economicewropa Ykdysady Sebitiniň (EEA), Freeewropa Erkin Söwda Assosiasiýasynyň (EFTA) we Şengen sebitiniň agzasy bolan Islandiýada jemgyýetçilik pikiri iki bölege bölünýär. Iň soňky gözleg maglumatlaryna görä, halkyň 51,3 göterimi gepleşikleriň täzeden başlamagyny goldaýar, garşy çykýanlaryň sany bolsa 48,7 göterim. Bu baş tablisa ertirki ses berişligiň haýran galdyryjy göreş boljakdygyny görkezýär.