Jeýms Webb oýny döwýär: Ilkinji galaktikalar garaşylýandan has ir emele geldi

Jeýms Webb kosmos teleskopy (JWST), älem giňişligine syýahaty bilen adamzadyň äleme bolan garaýşyny düýpgöter üýtgedýär. NASA, ESA we CSA bilen hyzmatdaşlykda amala aşyrylan we 2021-nji ýylyň 25-nji dekabrynda işe girizilen bu ägirt uly obserwatoriýa şu güne çenli işlenip düzülen iň duýgur infragyzyl tehnologiýalary öz içine alýar. JWST universelemiň ilkinji yşyklaryny Eartheriň atmosferasynyň zyýanly täsirlerinden uzaklaşdyrmak üçin döredildi; Uly partlamadan soň emele gelen kosmiki gurluşlary, esasanam Gün ulgamy we Akmaýanyň ýoly Galaxy we durmuşy kabul etmek mümkinçiligi bolan ekzoplanetleri birin-birin açýar.

Kosmosyň iň çuň portreti we taryhy başlangyç

JWST kosmosda işläninden bary-ýogy 5,5 aýyň içinde adamzat taryhynda iň jikme-jik we aýdyň doly reňkli çuň kosmos şekilini ýazga almagy başardy. Takmynan 12,5 sagat duýgur gözegçilik döwri bilen alnan bu taryhy fotosurat, Eartherden takmynan 4,6 milliard ýagtylyk ýyl uzaklykda ýerleşýän “SMACS 0723” galaktika toparyny we Uly partlamadan 13,1 milliard ýyl ozal gowşak galaktikalary, agyrlyk güýjüniň obýektiw täsiri sebäpli görlüp-eşidilmedik aýdyňlygy ýüze çykardy. ABŞ-nyň şol wagtky prezidenti Jo Baýden tarapyndan 2022-nji ýylyň 11-nji iýulynda Ak tamda geçirilen ýörite dabarada dünýä mälim edilen bu şekil ylmy dünýäde möhüm tapgyr hasaplandy. Baýden dabaranyň dowamynda eden çykyşynda: "Bu suratlar dünýäni Amerikanyň ajaýyp işleri edip biljekdigini we esasanam Amerikaly çagalara hiç zadyň mümkin däldigini ýatladar" -diýdi. Bu taryhy pursatdan dessine NASA 2022-nji ýylyň 12-nji iýulynda teleskop tarapyndan alnan beýleki doly reňkli suratlary we spektroskopiki maglumatlary köpçülige paýlaşdy.

Wagtyň gyrasynda gözleg: Iň uzak galaktikalar we irki himiýa

Teleskop tarapyndan hödürlenýän ýokary çözgüt güýji alymlara irki älemiň kosmiki senenamasyny täzeden ýazmaga mümkinçilik berdi. 2024-nji ýylda geçirilen gözegçiliklerde Uly partlamadan bary-ýogy 300 million ýyl soň döredilen "JADES-GS-z14-0" galaktikasy tapyldy. Bu galaktikanyň has ýagty we garaşylýandan has uludygy irki älem modellerini sarsdyrdy, kislorodyň bardygyny görkezýän güýçli subutnamalar hem alyndy. Muňa garamazdan, açyşlar munuň bilen çäklenmedi; Soňra teleskop Uly partlamadan bary-ýogy 280 million ýyl soň döredilen "MoM-z14" galaktikasyny tapdy we bu gurluşa 2026-njy ýylda hasaba alnan iň uzak galaktika adyny berdi. Bu ilkinji ýyldyzlaryň we galaktikalaryň emele gelşiniň garaşylýandan has ir başlandygyny subut etdi. Mundan başga-da, irki älemde diňe wodorod, geliý we litiý bolmaly diýen teoriýa JWST-iň uglerod, neon, geliý we dykyz azotyň tapylmagy bilen sarsdyryldy. Käbir irki galaktikalarda Güne garanyňda azotyň köp bolmagy bu gurluşlaryň pikirlenişden has çalt ösendigini görkezdi.

Garaňky asyrlary ýagtylandyrýan çyralar we kosmiki gyzyl tegmiller

JWST, şeýle hem, galaktika toparlary boş wagt egilende ýüze çykýan "agyrlyk güýjüniň linzasy" täsirinden peýdalanyp, adaty şertlerde görüp bolmaýan aşa gowşak galaktikalary ýüze çykardy. Derňewler Uly partlamadan soň ýüze çykan we kosmiki “garaňky döwür” diýilýän döwri gutaran faktoryň garaşylýandan 4 esse köp çykýan galaktikalaryň bu kiçi toparydygyny görkezdi. Bu amalda, "WHL0137-08" galaktika toparynyň ulaldyjy täsiri netijesinde, Günüňkiden iki esse yssy we takmynan bir million esse ýagty bolan "Earendel" atly ullakan ýyldyz Uly partlamadan 1 milliard ýyl soň syn edildi. Beýleki tarapdan, alymlaryň "kiçi, açyk gyzyl nokatlar" diýip häsiýetlendirýän syrly asman jisimleri hem diskussiýa getirdi. Bu nokatlar, galaktiki ýadrolara ýa-da sekuntda müňlerçe kilometre aýlanyp, wodorod gazlaryna öwrülýän dykyz ýyldyz toparlary bolup biler diýip pikir edilýär.

Gün ulgamynyň daşyndaky dünýäleriň atmosfera syrlary

JWST-iň ösen infragyzyl spektrograf gurallary diňe bir uzakdaky galaktikalary däl, eýsem planetanyň emele geliş proseslerine düşünmek üçin möhüm ulgamlary hem barlaýar. Takmynan 130 ýagtylyk ýylynda we bary-ýogy 30 million ýyl uzaklykda ýerleşýän ýaş "HR 8799" köp planetaly ulgam teleskopyň koronagraf enjamy bilen jikme-jik gözden geçirildi. Gözlegçiler bu ulgamdaky äpet gaz planetalarynyň atmosferasynda kömürturşy gazynyň bardygyny anykladylar. Tapyndylar upupiter we Saturna meňzeş äpet planetalaryň gaty ýadrolaryň haýal ýygnanmagy netijesinde emele gelen teoriýalary tassyklaýan iň anyk subutnamalaryň biridir.