Nearakyn ABŞ-Eýran şertnamasy: Hormuz bogazy üçin möhüm ädimler

ABŞ we Eýran arasynda köpden bäri dowam edip gelýän dartgynlyk täze bir ugra geçdi. ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump şertnamanyň gysga wagtda gol çekiljekdigini mälim etse-de, özara düşünişmek memorandumynyň jikme-jiklikleri köpçülige aýan edildi. Mundan başga-da, Eýran şertnamanyň şertlerini ýerine ýetirýän halatynda girizilen sanksiýalary ýeňilleşdirmek meýilleşdirilýär. Bu ösüş iki ýurduň arasyndaky dartgynlygy azaltmak üçin möhüm ädim hasaplanýar.

Ikinji şertnamanyň mümkinçiligi

Ylalaşygyň diňe Hormuz bogazy bilen çäklenmejekdigi we has giňişleýin ýadro şertnamasynyň hem üstünde durýandygy aýdylýar. Nuclearadro gepleşikleriniň häzirki ýaraşyk şertnamasyny 60 güne uzaltmagyň çäginde geçiriljekdigi habar berilse-de, Eýranyň ýadro programmasy bilen baglanyşykly anyk ädimleriň ikinji şertnama galdyrylýandygy mälim edildi. Eýranyň dini lideri Mojtaba Hameneýiniň bu teksti entek tassyklamandygy, ýöne Eýranyň ýokary wezipeli adamlary bu şertnama ýaşyl yşyk berendigi aýdylýar. Muňa garamazdan, araçy diplomatlaryň bu gezek has optimistik bolup, şertnamanyň kabul ediljekdigine ynanýandyklary habar berildi.

Trumpyň taýýarlyklary

ABŞ-nyň howa güýçleriniň dört sany C-17 ulag uçary penşenbe güni Europeewropa ugrady. Bu uçuşlar wise-prezident JD Vance -iň Genevaenewada geçiriljek gol çekişlik dabarasyna gatnaşmagy üçin enjamlary daşamak üçin amala aşyryldy. Bu ösüş, Waşingtonyň resmi şertnama gol çekmek üçin anyk taýynlyk görýändigini görkezýär.

Kataryň araçylarynyň roly

Aralyk şertnamanyň Kataryň araçysy Ali Al-Thawadi bilen Eýranyň Daşary işler ministri Abbas Arakçi arasynda geçirilen uzak gepleşiklerden soň döredilendigi mälim edildi. Şeýle hem, Al-Thawadiniň Trumpyň wekilleri Stiw Witkoff we Jared Kuşner bilen köp gezek jaň edendigi habar berildi.

Netanýahunyň reaksiýasy

Trumpyň şertnamanyň tamamlanandygy baradaky sözleri Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netanýahu üçin uly garaşylmadyk zat boldy. ABŞ-ly çeşmäniň habaryna görä, Netanýahunyň bu proses barada ýeterlik maglumaty ýokdy we Trump administrasiýasyna ýakyn adamlar bilen habarlaşyp maglumat almaga synanyşdy.

Hormuz bogazynyň ähmiýeti

Düşünişme memorandumyna görä Hormuz bogazy derrew açylýar we tölegsiz. 30 günüň içinde uruşdan öňki deňiz söwdasynyň mukdaryna dolanmagy maksat edinilýär. Bu ädim sebit ykdysadyýeti we global energiýa söwdasy üçin möhüm ähmiýete eýe.

Sanksiýalaryň ýatyrylmagy

ABŞ-nyň işgärleriniň habar bermegine görä, bogaz açylandan soň Eýrana 60 günüň dowamynda nebit satuwy üçin wagtlaýyn sanksiýalar berler. Sanksiýalaryň doly aýrylmagy belli bir senä bagly däl we amalyň ýerine ýetirilişine görä kem-kemden dowam eder.

Eýranyň emläkleri barada çekişmeler

Tekstde daşary ýurtlarda doňdurylan eýran baýlyklarynyň milliardlarça dollarynyň ykbaly aýdyňlaşdyrylmaýar. Eýran bu serişdelere çalt girmek isleýän bolsa-da, ABŞ tarapy tölegleriň tapgyrlaýyn amala aşyrylmagyny goldaýar.

Gizlin tarap şertnamasynyň aýyplamalary

ABŞ-nyň administrasiýasyna ýakyn çeşmeler doňdurylan serişdeleriň gizlin şertnama bilen çözülip bilinjekdigine alada bildirdi, ýöne ABŞ-nyň bir resmisi beýle mümkinçiligi ret etdi.

Yslamabat şertnamasy

Katar bilen Pakistanyň bilelikdäki araçylygynda döredilen şertnamanyň taraplar ahyrsoňy gol çekse "Yslamabat şertnamasy" diýlip atlandyryljakdygy aýdylýar. Şeýle hem şertnama gol çekjek senesini kesgitlemek işleriniň geçirilýändigi mälim edildi.

Netije we baha bermek

ABŞ bilen Eýranyň arasynda gazanylmagyna garaşylýan özara düşünişmek memorandumy iki ýurduň arasyndaky diplomatik gatnaşyklarda täze eýýamyň başlangyjy bolup biler. Ylalaşygyň doly gol çekilmegi we durmuşa geçirilmegi Eastakyn Gündogardaky dartgynlygy azaltmaga kömek edip biler. Şeýle-de bolsa, prosesiň gutarnykly tassyklanmagy we durmuşa geçiriş etaplary geljekdäki ösüşleriň gidişini kesgitlär.