ABŞ-Eýran liniýasyndaky ýadro krizisi: Darhowin atom elektrik stansiýasy bombalandy

Eastakyn Gündogardaky dartgynlygy güýçlendiren täze harby ösüş boldy. Eýran, ýurduň günorta-günbataryndaky Huzestan welaýatynda gurulýan Darhowin atom elektrik stansiýasynyň ABŞ tarapyndan nyşana alnandygyny habar berdi. Sebitden alnan ilkinji maglumata görä, strategiki taýdan möhüm elektrik stansiýasynyň çäginden birden köp ok-däri uruldy.

Eýranyň Atom Energiýasy Guramasynyň resmi beýanynda harby operasiýanyň ýerli wagt bilen 03.39 wagtynda amala aşyrylandygy mälim edildi. Desgadaky hüjüm sebäpli maddy taýdan zyýan we bolup biläýjek ýitgiler barada jikme-jik hasabat entek paýlaşylmady. Bu möhüm ösüş Waşington bilen Tähranyň arasyndaky ýadro bäsleşigini gönüden-göni gyzgyn çaknyşyklara getirdi.

ABŞ-nyň hüjümi we kanuny bozmak aýyplamalary bilen dartgynlylyk güýçlenýär

Hüjümden soň derrew beýanat beren Eýran Atom Energiýasy Guramasy Waşington administrasiýasyna berk garşylyk görkezdi. Bu edara ABŞ-ny halkara hukugyny aç-açan bozmakda aýyplady we hüjümi "wagşy we agressiw hereket" diýip häsiýetlendirdi. Beýanatda ýadro desgasynyň urulmagynyň gönüden-göni halkara hukugyna garşy jenaýatdygyna ünsi çekdi.

Tähran administrasiýasy gurulýan Darhowin atom elektrik stansiýasyny diňe bir energiýa desgasy hökmünde görmeýär. Bu desga Eýran häkimiýetleri tarapyndan "Eýran halkynyň mertebesiniň we ylmy garaşsyzlygynyň nyşany" hasaplanýar. Bu ugurda amala aşyrylan hüjümiň ýurduň ýadro maksatnamasyna we ylmy infrastrukturasyna gönüden-göni gönükdirilen strategiki agdarlyşyk synanyşygydygy öňe sürülýär.

Halfarym asyr Darhowin taslamasy: Ynkylap we uruş döwründe bir desga

Esteğlal atom elektrik stansiýasy ýa-da Karun ady bilen hem tanalýan Darhowin atom elektrik stansiýasy, 1970-nji ýyllardan gözbaş alyp gaýdýan we aralyk taryhy bar. Ahwaz şäheriniň takmynan 70 km günortasynda, Karun derýasynyň kenarynda ýerleşýän bu strategiki desganyň gurluşygy häzirki wagtda Eýranyň Masna kompaniýasy tarapyndan amala aşyrylýar.

Taslamanyň ilkinji ädimleri 1979-njy ýylda Eýran Yslam Rewolýusiýasyndan öň edildi. Şol döwrüň Eýran administrasiýasy, sebitde umumy kuwwaty 910 megawatt bolan iki sany basyşly suw reaktoryny döretmek üçin Fransiýanyň ýadro ägirdi Framatome bilen takmynan 2 milliard dollarlyk uly şertnama baglaşdy. Şeýle-de bolsa, rewolýusiýadan soň Fransiýa bu taslamadan ýüz öwürmek kararyna geldi we öndürilen in engineeringener enjamlaryny Eýrana eltip bermedi, ony öz çäginde saklady. Bu enjamlaryň käbiriniň soňra Fransiýadaky Gravelines atom elektrik stansiýasynyň 5-nji we 6-njy bölümlerinde ulanylandygy we bu bölümleriň 1985-nji ýylda işe başlandygy mälimdir.

1980-nji ýylda Fransiýa yza çekilenden soň başlanan Eýran-Yrak söweşi, Darhowindäki gurluşyk meýdançasynyň doly togtadylmagyna sebäp boldy. Uruş gutarandan soň, Tähran 1992-nji ýylda Hytaý bilen täze şertnama baglaşdy. Bu şertnamanyň çäginde Pakistandaky Çaşma atom elektrik stansiýasyny nusga hökmünde alyp, hersi 300 megawattlyk iki reaktoryň gurulmagy meýilleşdirildi. Şeýle-de bolsa, ABŞ-nyň Pekiniň administrasiýasyna edýän güýçli syýasy basyşy netijesinde Hytaý bu taslamadan çekilende bu başlangyç gutarmady.

2022-nji ýylda sanksiýalara we gurluşygyň täzeden başlamagyna garşy içerki mümkinçilikler

Halkara hyzmatdaşlar basyş netijesinde birin-birin yza çekilenden soň, Eýran Darhowin taslamasyny tutuşlygyna öz serişdeleri we içerki in engineeringenerçilik güýji bilen tamamlamagy karar etdi. Bu ugurda, ýurduň IR-40 gözleg reaktoryna we agyr suw tehnologiýasyna esaslanyp, 360 megawatt kuwwatly içerki reaktor dizaýny işlenip düzüldi. Taslama 2008-nji ýylda ýene-de halka mälim edildi we başda 2016-njy ýylda işe girizilmegi maksat edinildi; Şeýle-de bolsa, halkara sanksiýalarynyň kölegesinde gurluşyk meýilnamasynda düýpli yza çekmeler boldy.

Şweýsariýa-Şwesiýa hyzmatdaşlygy bolan ABB tehnologiýa ägirdi hem geçmişde bu taslama boýunça geňeşçi bolup işlese-de, global sanksiýalar güýçlendirilendigi sebäpli hyzmatdaşlykdan ýüz öwürmeli boldy. Bu diplomatik we ykdysady päsgelçilikleriň hemmesine garamazdan, Eýranyň Atom Energiýasy Guramasy 2022-nji ýylyň maý aýynda içerki elektrik stansiýasy taslamasynyň meýilnamalaşdyryş tapgyrynyň dowam edýändigini habar berdi. 2022-nji ýylyň dekabrynda Eýranyň döwlet telewideniýesi 300 megawat kuwwatly içerki ýadro desgasynyň gurluşygynyň resmi taýdan başlandygyny habar berdi. Jemi bahasynyň 1,5 milliard bilen 2 milliard dollar aralygynda üýtgemegine garaşylýan taslama takmynan sekiz ýyl iş meýilnamasy bilen tamamlanar diýlip garaşylýar.