Nepaldaky suw joşmasyndan Türkiye üçin möhüm sapaklar: Binalar äpet tolkunlara we palçyklara nädip garşy çykýar?

In Engineeringenerçilik güýji ýa-da geografiki bagt? Durýan binalaryň syry

Nepaldaky beýik dag jülgelerinden akýan suw suwlary, tebigy akym koridoryny döredip, kagyz ýaly in engineeringenerçilik hyzmatlaryny almaýan köprüleri we gowşak desgalary ýykdy. Şeýle-de bolsa, käbir binalaryň güýçli täsirlerine garamazdan ýykylmadygy bellärliklidir. Dos. Doktor Derýa Deniz ygtybarly gurluşyk üçin ilkinji ädimiň dogry ýerleşişdigini aýdýar. Deniz, ýokary töwekgelçilik döredýän akym koridorlarynda gurluşyklara ýol berilmeli däldigini nygtaýar we şeýle duýduryş berýär: "Sebitde gurluşyk hökmany bolsa, suw joşmasynyň ýaýramagy, akym tizligi, çuňlugy we daşaljak çökündileriň mukdary ilki bilen seljerilmelidir. Bu ugurda binanyň derejesi ýokarlandyrylmalydyr, binýadyň daş-töweregi zaýalanmakdan goranmalydyr. galyndylar bilen statiki ýükler beýleki ýük göteriji elementlere geçirilmelidir. " Ygtybarly geçirip boljak dizaýn edilmeli. "

Betbagtçylygyň weýran ediji güýjüni artdyran iň uly faktor, suwuň ýeke özi däl-de, palçyk we gaýalaryň garyndysy bilen hereket etmegi boldy. Prof. Dr. Kemal Önder Çetin sebitdäki ýagdaýa baha berip, musson ýagyşy bilen iýmitlenýän bu palçyk akymynyň suwdan iki esse dykyzdygyny we tizliginiň dar jülgelerde sekuntda 12 metre ýetip biljekdigini aýtdy. Çetin howpuň derejesini açyp görkezýär: "Şeýle giperkonsentrirlenen toklar tarapyndan döredilen dinamiki basyş, ýer titremesi wagtynda binalarda hereket edýän gorizontal ýüklere deň ýa-da has ýokary derejelere ýetip biler. Gowy dizaýn edilen demir-beton gyrkym diwarlary bu ýüklere çydap bilse-de, düýbündäki boşluklar, suwuň joşmagy we gaýa bloklarynyň täsiri bir ýere jemlenende, desgalaryň çökmegi gutulgysyz bolýar. "

"Diňe ýykylmandygy sebäpli, onuň berkdigini aňlatmaýar": Locationer bilen ýeriň arasyndaky baglanyşyk

Suw suwlaryndan süýrülendigine garamazdan, bitewiligini saklaýan, ýöne ýer bilen baglanyşygynyň bozulandygy sebäpli ýykylan binalar, toprak bilen özara täsiriň ähmiýetini ýene bir gezek subut etdi. Dos. Doktor Derýa Deniz bu ýagdaýlarda içgysgynç üýşmeleňler ýa-da üýşmeleňli düýbler ýaly çuňňur esas çözgütleriniň möhümdigini, ýöne Nepal ýaly aşa ýokary energiýa akymlarynda hatda gapdal güýçler sebäpli üýşmeleňleriň hem döwülip biljekdigini aýdýar.

Sebitdäki aman galan binalaryň hemmesiniň ýokary in engineeringenerçilik bilen gurulmandygyny we käbirleriniň "dogry ýerde" ýerleşendigi sebäpli halas edilendigini bellän Deniz: "Binanyň derýa akymyna çenli aralygy, gidrodinamiki güýji gönüden-göni kesgitleýär. Binanyň diňe suratlara seredip berkdigini aýdyp bilmeris; ýer gurluşy, derýa aralygy, akym ugry we gurluşyk geometriýasy umuman göz öňünde tutulmalydyr. " Prof. Dr. Kemal Önder Çetin hem bu pikiri goldaýar we esasy akym ýatagynyň daşynda, gaýalaryň aňyrsynda gaçybatalga ýa-da gaty gaýalarda jaýlanan çuňňur gurluşlaryň şeýle betbagtçylyklardan halas bolup biljekdigini nygtaýar.

Çal möjek betbagtçylygyndan alnan sapaklar: Birnäçe betbagtçylygy dolandyrmak we ätiýaçlandyryş reformasy

Türkiye suw joşmalarynyň weýran güýji bolan daşary ýurt däl. 2021-nji ýylyň 11-nji awgustynda Kastamonunyň Bozkurt etrabynda bolan suw joşmasy akymyň düýbünde gurlan desgalaryň nähili derejede howp salýandygyny görkezdi. Ezine akymynyň suw joşmagy netijesinde raýatlarymyzyň 72-siniň ölmegine sebäp bolan bu betbagtçylyk Türkiýede gyssagly çäreleriň görülmelidigini mälim etdi. Dos. Doktor Derýa Deniz Türkiye diňe betbagtçylyklar bilen baglanyşykly ýer titremelerine ünsi jemlemeli däldigini, suw joşmalary we süýşmeler ýaly töwekgelçilikleri hem öz içine alýan "köp betbagtçylyk" çemeleşmelidigini aýtdy. Deniz, Türkiýedäki suw joşmalary sebäpli ýüze çykan umumy ykdysady ýitgileriň ýygylygy sebäpli ýer titremesiniň ýitgilerine garşy boljak derejededigini mälim etdi we bu töwekgelçilikleri ýapmak üçin hökmany betbagtçylyk ätiýaçlandyryşyny (ZAS) giňeltmegiň ähmiýetine ünsi çekdi.

Gurluşyk dizaýn ülňülerindäki kemçilikler barada durup geçip, prof. Dr. Kemal Önder Çetin, Türkiýe 2018-nji ýylda ýer titremesini gurmak düzgüni ýaly güýçli ýer titremesi görkezmesiniň bardygyna garamazdan, suw joşmalaryna garşy in engineeringenerçilik dizaýn düzgüniniň ýokdugyny aýtdy. Çetin, Amerikada ulanylýan ASCE 7 we ASCE 24 meňzeş standartyň gyssagly Türkiýä getirilmelidigini öňe sürýär.

Ümsüm howpuň poslamagy: Akym ýataklarynda iki esse gurluşlaryň ýer titremesi töwekgelçiligi

Diňe duýdansyz suw joşmalary bolman, eýsem akym düşeklerinde yzygiderli çyglylyk we syzmak binalary içerden çüýrär. 6-njy fewralda bolup geçen ýer titremelerinden soň geçirilen gözleglerde, suw geçirmezden ýerzemin pollarynda 16 mm lentaly demiriň poslama sebäpli 8-10 mm çenli ýuka bolandygy we göterijilik ukybynyň doly ýitirilendigi anyklandy. Malatýadaky Baýdoğan kwartirasy we Özelif Sitesi ýaly binalar poslanan birinji gat sütünleri döwülende birnäçe sekundyň içinde ýykyldy.

Dos. Prof. akym akymlaryndaky boş alýuwial topraklaryň ýer titremesiniň tolkunlaryny ulaldýandygyny we binalara ýüküň artýandygyny aýtdy. Doktor Derýa Deniz suw bilen doýýan topraklaryň göterijilik ukybynyň azalýandygyny we güýçlendiriji poslama desganyň ýer titremesini täzeden başlaýandygyny aýtdy. Prof. Doktor Kemal Önder Çetin poslamanyň beton bilen demiriň arasyndaky ýapyşygy ýok edýändigini, binalaryň duýdansyz we duýdansyz ýykylmagyna doly howp salýandygyny we möhüm duýduryşyny gaýtalaýar: "Akym düşegindäki binanyň şu güne çenli ýykylmagy binanyň howpsuzdygyny görkezmeýär; diňe şuňa meňzeş ululykdaky betbagtçylyk bilen synag edilmändigini subut edýär. "