Russiýa taktiki ýadro ýaraglaryny ulanarmy? Hünärmenler "Deterrensiýa ritorikasy" we "Pandoranyň gutusy" töwekgelçiligine baha berdiler
Russiýanyň Ukraina söweşinde taktiki ýadro ýaraglaryny ulanmagynyň mümkinçiligine baha berýän hünärmenler bu talaplaryň strategiki öňüni alyş habarydygyny aýtdy.
Russiýa bilen Ukrainanyň arasynda dowam edýän söweşde Moskwanyň administrasiýasynyň "taktiki ýadro ýaraglaryny" (TNW) ulanyp biljekdigi baradaky aýyplamalar global howpsuzlyk arhitekturasyny ýene bir gezek sorag astyna aldy. ABŞ-da ýerleşýän käbir habar beriş serişdeleri Russiýanyň bu ýaraglary Ukraina garşy "soňky ýol" hökmünde ulanyp biljekdigini, şeýlelik bilen taktiki ýadro ýaraglarynyň harby we strategiki manylaryna ünsi jemlejekdigini öňe sürdi. Bu ugurdaky hünärmenler Russiýanyň ýadro gepleşikleriniň fonuny, harby talaplaryny we bolup biläýjek global netijelerini seljerdiler.
Taktiki ýadro ýaragy näme we strategiki ýaraglardan nähili tapawutlanýar?
Taktiki ýadro ýaraglary, geografiki sebitleri we şäherleri kartadan ýok etmek üçin niýetlenen ýokary weýran ediji güýç bilen "strategiki ýadro ýaraglaryndan" tapawutlanýar, aralygy, güýji we ulanylyş maksady boýunça. Edebiýatda "strategiki däl ýadro ýaragy" diýlip atlandyrylýan bu ok-däriler köpçülikleýin gyryş maksady bolmazdan göni söweş meýdanyndaky harby nyşanalary zyýansyzlandyrmak üçin işlenip düzüldi.
Ikinji jahan urşy döwründe ABŞ-nyň Japanaponiýa taşlan 15 we 21 kiloton atom bombasy bilen deňeşdirilende häzirki zaman taktiki ýadro ýaraglarynyň täsiri 1 kilotona çenli peselip biler. Şeýlelik bilen, maksat giň gerimli radioaktiw ýykylmalardan we köpçülikleýin parahat ilatyň ölüminden gaça durmak bilen, duşmanyň harby berkitmelerini ýok etmekdir. Howa zyňylýan bomba, gysga aralyga roketa oklary ýa-da artilleriýa oklary hökmünde döredilen bu ýaraglar, ululygy sebäpli logistika taýdan hem amatlylygy üpjün edýär. Sowuk uruş döwründe ABŞ we Sowet Sosialistik Respublikalary Bileleşigi (SSSR) tarapyndan müňlerçe öndürilen bu ýaraglar aslynda taryhyň dowamynda hiç bir söweş meýdanynda ulanylmady.
"Terroryň deňagramlylygy" we global howpsuzlyk töwekgelçilikleri: Prof. Dr. Karakanyň derňewi
Stambul Aýdin uniwersitetiniň wise-rektory Prof. Doktor Ragyp Kutaý Karaca, Russiýanyň taktiki ýadro ýaraglaryny ulanmak mümkinçiligi baradaky çekişmeleriň halkara ulgamynda ýadro howpuny nazaryýeti arkaly okalmalydygyny aýtdy. Bu ýaraglaryň nyşana gönükdirilen tebigatyna ünsi çeken Karaca, ulanylmagynyň dünýäni beýik "terror atmosferasyna" çekip biljekdigini aýtdy.
Prof. Doktor Karaca: "Taktiki ýadro ýaraglarynyň ulanylmagy, Sowuk uruşdan bäri global howpsuzlyk ulgamynyň esasyny emele getiren" terror deňagramlylygyny "bütinleý ýok edýär. Russiýanyň bu beýanatlary" bu mümkinçiligimiz bar we zerur bolsa ulanarys "habaryny öz içine alýan strategiki öňüni alyş çäresi. Bu çäkden geçse, ýadro güýji bolan beýleki döwletler üçin gözegçiliksiz ulanylyş sebiti açylar we bu betbagtçylyk bolup biler. Şeýle hem Karaca, Russiýa şeýle ädim ätse, Günbataryň hem şuňa meňzeş harby kuwwat bilen jogap berip biljekdigini, Hytaý we Hindistan döwlet syýasatlaryna laýyklykda ýadro ýaraglarynyň ulanylmagyna hökman garşy boljakdygyny aýtdy.
Gözegçiliksiz dyrmaşmak we "Pandoranyň gutusy": Prof. Dr. Hanyň çaklamalary
TED uniwersitetiniň fakultet agzasy Prof. Doktor Ahmet Kasym Han Russiýanyň gysga möhletde ýadro mümkinçiligine ýüz tutmak mümkinçiliginiň gaty pesdigini aýtdy. Nuclearadro ýaraglarynyň ulanylmagynyň taktiki derejede-de dolandyryp bolmajak netijelere sebäp bolup biljekdigini mälim eden Han, şeýle ädim üçin birinji hatarda adatdan daşary harby ösüşleriň bolmalydygyny aýtdy.
Prof. Doktor Han, Russiýanyň ýadro hüjüminden öň harby ugurda etmeli taýýarlyklary barada durup geçdi: "nuclearadro ýaragyny ulanmak" tötänleýin "edilip bilinjek zat däl. Russiýa öz goşunlaryny goramaly, birinji hatarda ewakuasiýa işlerine başlamaly we ýadro ýykylmagyna garşy logiki çäreleri görmeli; Russiýanyň 2024-nji ýylyň noýabr aýynda ýadro doktrinasyny täzeländigini ýatladýan Han, öz ýadro infrastrukturasyna edilen hüjümlere garamazdan Moskwanyň bu çäkden geçmändigini aýtdy. Han taktiki ýadro ýaraglarynyň ulanylmagynyň "Pandoranyň gutusyny açmagy" aňladýandygyny, ýokarlanmagyň ugruny çaklap bolmajakdygyny, Kremliň iň uly goldawçylary bolan Hytaý bilen Hindistanyň bu meselede Russiýa duýduryş berendigini aýtdy.Çekiş çäkleri we syýasy çykdajylar: Dos. Doktor Koçagyň baha bermegi
Milli aňtaw akademiýasynyň mugallymy Dos. Doktor Muhammet Koçak Russiýanyň 2022-nji ýyldan bäri ýadro ritorikasyny artdyrandygyny, harby doktrinasyna täzeden seredendigini, Belarusa taktiki ýadro ýaraglaryny ýerleşdirendigini we ýadro türgenleşiklerini geçirendigini ýatlatdy. Koçak bu ädimleriň, harby zerurlyk däl-de, Günbatara basyş etmek we gorkuzmak üçin edilendigini aýtdy.
Dos. Prof. şuňa meňzeş aýyplamalaryň urşuň möhüm döwürlerinde gün tertibine getirilendigini, emma Russiýanyň bu gyzyl çyzykdan geçmändigini aýtdy. Doktor Koçak: "Häzirki şertlerde Russiýanyň ýadro ýaragyny ulanmazlygy ähtimallygy has ýokary. Sebäbi ýadro ädiminiň Moskwa saljak syýasy, diplomatik we ykdysady çykdajylary gaty agyr. Esasanam Hytaý we Hindistan ýaly strategiki hyzmatdaşlaryň reaksiýasy Kremliň karar bermek mehanizminde möhüm rol oýnaýar". Koçak Russiýanyň henizem adaty güýçlendiriş mümkinçilikleriniň bardygyny, ýöne urşuň uzaga çeken çykdajylary we Russiýanyň global oýnaýjy roluny dowam etdirmek islegi sebäpli ýadro görnüşiniň doly ýokdugyny aýtdy.
Teswirler (0)
Teswir ýaz
Entek teswir ýazylmandyr. Ilkinji teswiri siz ýazyň!