Şarköý kenarynda seýrek açyş: Gum liliýalary goralýar, ony bozanyň jezasy haýran galdyrýar

Tekirdanyň Şarköý etrabynda dünýä derejesinde ýok bolmak howpy abanýan we halkara şertnamalary bilen gum liliýalary ylmy gözleglerden soň gorag çägine alyndy. Tomus öýüniň öňündäki kenarda gezelenç edip ýörkä, bu seýrek görnüşi gören pensiýa çykan alymyň ünsi, sebitiň biodürlüligi taýdan taryhy açyşa sebäp boldy.

Stambul uniwersitetiniň pensiýa çykan gidrobiology Levent Artüz, Şarköý etrabynyň Cumhuriyet etrabynyň 17-nji Kasym köçesindäki tomusky rezidensiýasynyň öňündäki çägeli ýerdäki çäge liliýalaryny gördi we olary ýazga aldy. Wagt ýitirmän, Stambul uniwersiteti, Ylym fakulteti, Biologiýa bölümi, Botanika bölümi, mugallym Prof. Dr. Artüz ony Tamer Özkana ýetirdi we ylmy gözden geçiriş işine başlady.

Prof. Doktor Özcan tarapyndan taýýarlanan akademiki hasabatda Şarköýiň kenarynda çäkli mukdarda bolsa-da, tebigy çägeli liliýa ilatynyň barlygy resmi taýdan dokumentleşdirildi. Hasabatda Marmara deňziniň häzirki mehanizmleri bilen ösümligiň bu sebitdäki geografiki paýlanyşynyň arasynda göni baglanyşyk bolup biljekdigi bellenildi. Bu ýagdaýyň Şarköý kenarlarynyň ekologiki gurluşyny öwrenmek nukdaýnazaryndan uly ylmy ähmiýete eýedigi mälim edildi.

Taýýarlanan ylmy hasabatda, çäge liliýalarynyň deňiz akymlary bilen tohumlar arkaly sebitde täze mesgen tutup bilendigi ýa-da şu güne çenli açylmadyk ýerli, mikro ilatyň bir bölegi bolup biljekdigi çaklanyldy. Bu meselede ylmy aýdyňlygy gazanmak üçin; Kenarýaka geomorfologiýa, deňiz häzirki kartalary, ilat genetikasy we duzly suw gurşawynda tohumlaryň ýaşamak wagty boýunça giňişleýin dersara gözlegleriň ähmiýeti nygtaldy.

Halkara tebigaty goramak bileleşigi (IUCN) tarapyndan taýýarlanan gyzyl sanawda "Gowşak" kategoriýasyna girýän çäge liliýalarynyň tebigy ýaşaýyş ýerleri; Kenarýaka sebitlerinde çalt gurluşyk, güýçli plýa beach işleri we agyr tehnika bilen plýa beachy arassalamak işleri sebäpli uly howp abanýar. Görnüşleri tebigy ýaşaýyş ýerlerinden aýyrmak, ýok etmek ýa-da täjirçilik maksatly ýygnamak gaty berk kanuny sanksiýalara sezewar edilýär.

2026-njy ýyldan başlap tebigy durmuşy goramak kanunlarynyň çäginde goralýan çäge liliýasyny almak ýa-da oňa zeper ýetirmek üçin jeza 699 müň 245 TL administratiw jerime bolar. Häkimiýetler raýatlary bu meselede aşa duýgur bolmaga çagyrýar.

Şarköýiň iň köp ulanylýan kenarýaka bölümleriniň birinde sekiz sany çäge liliýasynyň az, ýöne möhüm ilatyny tapandyklaryny mälim eden pensiýa çykan gidrobiolog Levent Artüz: "situationagdaýy ýerli hökümete tiz habar berdik. Gysga wagtyň içinde sebit päsgelçilikler bilen gurşalan we gorag çäreleri görülýär. Bu ösüş Şarköýiň tebigy baýlygy üçin diýseň ýakymly we möhüm tapyndy."

Şarköý şäheriniň häkimi Alpaý War gum liliýalarynyň hasaba alnandan soň, wagt ýitirmezden degişli daşky gurşaw müdirliklerine we edaralaryna resmi habar berendiklerini aýtdy. Şäher häkimi "Liliýalaryň ýerleşýän ýerini gurşap aldyk, goradyk. Indi degişli döwlet edaralarymyz we alymlarymyz tarapyndan jikme-jik synaglara garaşýarys. Şarköý häkimligi hökmünde ähli tebigy mirasymyzy, seýrek ösümlik görnüşlerini we sebitimiziň çägindäki daşky gurşaw gymmatlyklaryny goramak üçin ähli güýjümiz bilen işlemegi dowam etdireris" -diýdi.