Kolonial mentalitetden dynmagyň ýollary: Prof. Alatasyň teklipleri

Singapur Milli Uniwersiteti Sosiologiýa we Antropologiýa professory Saýed Farid Alatas 11-12-nji maýda Stambul Atatürk medeni merkezinde geçirilen 'Bütindünýä dekolonizasiýa forumy' çäginde möhüm beýanatlar berdi. Alatas dünýädäki krizisleriň gelip çykyşyna we kolonializmiň netijelerine baha berende, bilimleriň dekolonizasiýa edilmelidigini aýtdy. Alatas alymlaryň we bilim ýolbaşçylarynyň kolonializmiň hemişelik täsirlerine ýeterlik derejede düşünmeýändiklerini aýtdy.

Bilimleriň dekolonizasiýasy näme üçin kyn?

Alatas uniwersitetlerde bilim önümçiliginiň henizem kolonial täsirlerden emele gelýändigini we bu ýagdaýyň üýtgemelidigini aýtdy. Bilim önümçiligini dekolonizasiýa etmek meselesiniň diňe bilim bilen baglanyşykly bolman, eýsem dünýäniň henizem kolonial gurluşlar bilen gurşalandygyny aýtdy. Ol Palestina kolonizasiýa edilmegine we Ysraýyl göçüp gelen döwlet bolmagyna mysal getirdi.

ABŞ-nyň global täsiri we kolonializmi

1950-nji ýyllardan bäri garaşsyzlyk gazanan Aziýa we Afrika ýurtlarynyň henizem global güýçleriň täsiri astyndadygyny aýdyp, Alatas ABŞ -yň dünýä tertibine täsirine ünsi çekdi. Alatas ABŞ-nyň Eýrana garşy alyp barýan söweş syýasatlaryna, Kuba garşy goýlan embargo we Wenesuela garşy başlangyçlaryna imperializmiň we dowam edýän kolonializmiň mysaly hökmünde baha berdi. Günbatar akademiki bilim modelleriniň Aziýada we musulman dünýäsinde jemgyýetçilik ylymlaryna täsiriniň dowam edýändigini we köp uniwersitetleriň okuw meýilnamalarynyň bu ulgamlar tarapyndan döredilendigini aýtdy. Bu ýagdaýyň intellektual garaşlylygy döredýändigini we akademiki ykrar etme prosesinde Günbatar institutlarynyň aýgytlydygyny aýtdy.

Giňişleýin özgertmeleriň zerurlygy

Alatas bilim önümçiliginiň dekolonizasiýasynyň aýry-aýry tagallalar bilen mümkindigini, ýöne giňişleýin özgertmeleriň institusional özgertmeler üçin zerurdygyny aýtdy. Okuw meýilnamalary, okuw mazmuny we uniwersitet gurluşlary bilen baglanyşykly reformalaryň hökümetler, bilim ministrlikleri we uniwersitet administrasiýalary bilen hyzmatdaşlykda geçirilmelidigini aýtdy. Global günortadaky bilim edaralarynyň köpüsiniň maglumat kolonializminiň howplaryndan habarly däldigini mälim etdi.

Yslam pikirleri we bilimleri öndürmek

Alatas, dünýädäki günortadaky musulman intellektuallarynyň we akyldarlarynyň bilim önümçiligi bilen dünýäniň işleýşiniň arasyndaky baglanyşyga düşünmelidigini düşündirdi. Halkara ulgamyň agdyklyk edýän güýçleriň az sanlysy tarapyndan dolandyrylýandygyny mälim edip, ABŞ-nyň imperialistik güýç hökmünde harby gatyşmalar we ykdysady sanksiýalar arkaly bütin dünýäde durnuksyzlyga sebäp bolýandygyny aýtdy.

Prof. Doktor Saýyid Muhammet Nakib al-Attasyň mirasy

recentlyakynda aradan çykan daýysy we häzirki zaman yslam pikiriniň möhüm wekillerinden biri Prof. Doktor Saýyid Muhammet Nakib al-Attas hakda çykyş eden Alatas, al-Attasyň nusgawy yslam mirasyna bolan gyzyklanmany täzeden dikelden möhüm şahsyýetleriň biridigini aýtdy. Ol daýysynyň adaty yslam pikirini häzirki zaman akademikleriniň we okuwçylarynyň düşünip biljek dilinde gaýtadan düşündirendigini aýtdy.

Alatas imperializm, ykdysady ekspluatasiýa we kolonializm meseleleriniň bilim önümçiliginiň merkezinde bolmalydygyny aýtdy. Musulman intellektuallarynyň bu problemalary çözmelidigini we bu bilimleriň syýasy we jemgyýetçilik hereketleri bilen baglanyşykly bolmalydygyny aýtdy. Koloniýa garşy bilimleriň maksadynyň diňe akyllary dargatmak däl, eýsem syýasy we ykdysady meýilnamalara täsir etmekdigini aýtdy.