Stambulda Borsa ýer titremesini döreden gaznanyň derňewiniň gizlin resminamasy aýan edildi: CMB-e ýazylan 100 esse şifrlemek kepilligi

Türkiýanyň maliýe bazarlarynyň gün tertibine giren we köpçülige "gaznanyň derňewi" diýilýän giňişleýin kazyýet işiniň ilkinji uçguny aýan boldy. Stambulyň Baş prokuraturasy tarapyndan geçirilen derňewde Borsa Stambulyň içinde satylan käbir paýnamalarda gaznalaryň üsti bilen amala aşyrylýan şübheli we adaty bolmadyk amallar ünsi çekdi. Baş prokuratura tarapyndan 2026-njy ýylyň 19-njy awgustynda iň Baş prokuratura tarapyndan Paýtagt Bazarlary Geňeşine (CMB) iberen gaty gizlin we resmi haty, bir marketada manipulýasiýa edilendigi baradaky aýyplamalaryň derejesini we bahasynyň 100 esse ýokarlanýandygyny görkezdi.

Faýl belgisi 2026/149004: Gizlin derňewiň ilkinji resmi ädimi

Stambulyň Baş prokuraturasy, Terrorçylygy maliýeleşdirmek we jenaýatçylykly ýol bilen alnan jenaýatlary derňemek býurosy tarapyndan 2026/149004 faýl belgisi bilen geçirilen derňewiň iň möhüm tapgyry CMB-e ýazylan resmi memorandum bilen başlandy. Baş prokuroryň derňewiň howpsuzlygy üçin gizlin saklanmagyny haýyş eden bu hatynda Borsa Stambul paýdarlar bazaryndaky soňky şübheli hereketleri yzarlady. Gözlegleriň dowamynda käbir paýnamalarda manipulýasiýa amallarynyň şahsy hasaplar däl-de, professional portfel dolandyryş kompaniýalary we maýa goýum gaznalary arkaly guramaçylykly usulda amala aşyrylandygy barada güýçli hasabatlaryň we netijeleriň gazanylandygy nygtaldy.

"100 esse ýokarlandyrmak" we maliýe görkezijileriniň arasyndaky boşluk

Prokuraturanyň CMB-e iberen hatynda iň täsir galdyryjy elementleriň biri sanly yzarlaýyş ulgamlary arkaly ýüze çykarylan adaty bolmadyk baha hereketleri boldy. Käbir kompaniýa paýnamalarynyň bahasynyň takmynan 100 esse ýokarlanandygyny aýdyp, kazyýet edaralary bu ýagdaýy "adaty bolmadyk baha hereketi" diýip kesgitledi. Jikme-jik derňew geçirilenden soň, göz öňünde tutulan paýnamalaryň bazardan çykarylandygy we belli bir serişdelere ýygnalandygy düşünildi. Bu mehanizm bilen, gaznalar tarapyndan geçirilen intensiw satyn alyşlar paýyň bahasyny ýokarlandyrdy, emeli çişirilen paýnamalar kagyzdaky serişdeleriň umumy bahasyny köpeltdi. Maýa kapitalynyň, girdeji nyrhlarynyň we kompaniýalaryň bazar bahalarynyň we bir stockadaky bahalarynyň arasynda "gaýa meňzeş" tapawudyň bardygyny we bu ýagdaýy ykdysady faktlar bilen düşündirip bolmaýandygyny aýtdy.

Bazar galplygyna şübhelenmek we CMB-den talap edilýän 3 möhüm ädim

Taýýarlanan jikme-jik memorandumda Baş prokuratura, maýa bazarlary kanunynyň 107-nji maddasynda "bazar galplygy" jenaýatyna gönüden-göni ýüzlendi. Maýa goýujylary azdyrmaga gönükdirilen bu amallary duruzmak we jogapkärleri kesgitlemek üçin CMB-den aşakdaky üç möhüm mesele boýunça gyssagly iş alyp barmagy haýyş edildi:

Ilki bilen, agzalan kompaniýalar we bu kompaniýalaryň paýnamalaryny saklaýan fondlar bilen baglanyşykly CMB-de dowam edýän derňewiň bardygyny ýa-da ýokdugyny anyklamak haýyş edildi. Ikinjiden, işjeň derňew geçirilmese, kompaniýalaryň maliýe hakykatlaryny we bir stockadaky bahalaryň boşlugyny göz öňünde tutup, manipulýasiýa hereketlerini ýüze çykarmak üçin derrew giňişleýin auditiň geçirilmegi haýyş edildi. Netijede, kazyýet işini çaltlaşdyrmak üçin CMB-e zerur bolan ähli maglumatlary we resminamalary prokuraturadan alyp bolýandygy mälim edildi.

Gizlinlik karary we maliýe howpsuzlygy üçin yzygiderli çäreler

Derňewiň soňky bölüminde Türkiýanyň maliýe ulgamynyň ygtybarlylygyny goramak we maýa bazarlarynyň aç-açan, suwuk we howpsuz gurluşyny goramak üçin gizlinlik kararyna iň ýokary duýgurlygyň görkezilmelidigi ýatladyldy. CMB derňewlerinden soň alnan hasabatlaryň derrew kazyýet edaralaryna berilmegi haýyş edildi. 19-njy awgustda geçirilen bu taryhy hat alyşmadan soň has çuňlaşdyrylan derňewde, şübheli amallara gatnaşan köp adamyň garşysyna syýahat gadagançylygy ýaly giňişleýin kazyýet çäreleri durmuşa geçirildi. Bu hat alyşmagyň halk köpçüliginiň birnäçe günden bäri ara alyp maslahatlaşýan uly gaznasynyň işiniň iň anyk kanuny esasdygy aýdyň boldy.