Tebigatyň gizlin gündeligi: Agaç halkalary, howa krizisinden başlap, ýangyn otlaryna çenli ähli syrlary açýar
Alymlar geçmişde guraklyk, ýangyn we howanyň hapalanmagy ýaly ekologiki hadysalary asyrlar boýy agaçlaryň şahalarynda ýyllyk halkalary gözden geçirmek arkaly belleýärler.
Asyrlar boýy saklanyp galan agaçlar, ömrüniň dowamynda ýüze çykýan ähli daşky gurşaw üýtgemelerini gara guty ýaly şahalarynda ýyllyk halkalarda saklaýar. Springazda we tomusda bolup geçýän ösüş prosesleri bilen emele gelýän bu halkalaryň giňligi, dykyzlygy we gurluşy; Agajyň haýsy döwürlerde ideal ýaşaýyş şertleriniň bardygyny, haýsy ýyllarda guraklyk stresinden ejir çekendigini, ýangyndan halas bolanda ýa-da howanyň hapalanmagyna nä derejede täsir edendigini ylmy taýdan açýar.
Ylmy dünýäde ýyllyk halka derňewi diýlip atlandyrylýan bu dendrokronologiki usul, diňe bir agajyň ösüş başdan geçirmelerini yşyklandyrmaýar; Şol bir wagtyň özünde, bu agajyň kök uran geografiýasynyň onlarça ýyllap, hatda ýüzlerçe ýyllyk ekologiki taryhyny açýar. Magistral bölümlerinden alnan duýgur maglumatlaryň kömegi bilen howa yrgyldamalary, ýagyş re regimeimindäki anomaliýalar, geçmişde temperaturanyň üýtgemegi we uly tokaý ýangynlary hronologiki tertipde ýüze çykyp bilýär. Bu maglumatlar, häzirki dünýädäki iň uly howp, howanyň üýtgemeginiň ekosistemalara uzak möhletleýin täsirlerine düşünmek üçin möhüm maglumatlar binýadyny üpjün edýär.
Geçmişiň ekologiki hasabat kartasy: ualyllyk halka derňewi näme?
Hünärmenler her ýyl agaç şahalarynyň diametriniň ýokarlanmagynyň möwsümleýin ösüş sikli bilen gönüden-göni baglanyşyklydygyny aýdýarlar we ýazda we tomusda emele gelen agaç dokumalarynyň birleşip, bir ýyly aňladýandygyny belleýärler. Stambul uniwersiteti-Cerrahpaşa tokaý fakulteti, toprak ylmy we ekologiýa bölümi, mugallym Prof. Doktor ıldyz Tehniki Uniwersitetiniň Dawutpaşa şäherçesindäki amaly okuwynda Ender Makinaci bu halkalaryň tebigatyň taryhy barada maglumat çeşmesi bolandygyny jikme-jik düşündirdi.
Agaçlaryň fotosintez arkaly ösýändigini we beýikligini we diametrini ýokarlandyryp täze öýjükleri ösdürýändigini mälim eden prof. Doktor Mehanik, ýyllyk halkalaryň diňe bir ýaşy kesgitlemek üçin däl, eýsem emele gelen döwrüniň daşky gurşaw şertlerini hem görkezýändigini aýtdy. Açyk reňkli we giň agaç dokumasynyň ýazda suw bol bolanda emele gelýändigini, tomusda temperatura we bugarmak ýokarlananda we suw peselende gara reňkli we dar agaç dokumasynyň emele gelýändigini bellän Makineci, bu iki dürli gurluşyň jeminiň bir ýyllyk ösüşi görkezýändigini aýtdy. Aaş wagtynda has giň halkalary emele getirýän agaçlaryň, ýaşy ulaldygyça fiziologiki çäklerine ýakynlaşanda dar halkalary öndürýändigi baradaky maglumatlary paýlaşdy.
Howa krizisiniň we tokaý ýangynlarynyň görünmeýän yzlary
Global howanyň üýtgemegi bilen ýüze çykýan daşky gurşaw stres faktorlary agaçlaryň ösýän halkalarynda hemişelik yzlary galdyrýar. Ygalyň peselmegi ýa-da temperaturanyň duýdansyz ýokarlanmagy halkalaryň daralmagyna, guraklyk döwrüne gabat gelýär. Bu prosesde agaçlaryň başdan geçiren fiziologiki kynçylyklary millimetriki hasaplamalar bilen alymlar tarapyndan ölçelýär.
Prof. agaç sütünindäki ýangynyň yzlaryna-da degdi. Doktor Ender Makineçi, daşky gabygyň zeperiniň, ýangynyň agyrlygyna baglylykda, agaç ýaşamagyny dowam etdirýänçä, indiki ýyllaryň halkalary bilen gurşalandygyny aýtdy. Şeýlelik bilen, gözden geçirilen magistral bölüminden agajyň haýsy senenama ýylynda tokaý ýangyna duçar bolandygyny anyklap bolýar. Bu hronologiki maglumatlar sebitiň ýangyn taryhyny seljermek we geljek üçin ýangyn dolandyryş meýilnamalaryny taýýarlamak üçin möhümdir.
Senagat hapalanmagyndan monumental agaçlara çenli: Türkiýede ylmy gözlegler
Prof. Türkiýedäki ýyllyk halka gözlegleriniň esasanam monumental agaçlara we goralýan ylmy gözleg ýerlerine jemlenendigini mälim etdi. Doktor Makinaci, tapyndylaryň halkara ylmy edebiýatyna goşulandygyny aýtdy. Bu gözlegleriň, Türkiýäniň uzak möhletleýin daşky gurşaw strategiýalaryna, tokaý dolandyryşyna we howanyň üýtgemegine uýgunlaşma syýasatlaryna gönüden-göni goşant goşýandygyny aýtdy.
Machineci howanyň hapalanmagynyň agaç fiziologiýasyna-da uly basyş edýändigini aýtdy we öz ylmy gözleglerinden mysallar berdi. Howanyň hapalanmagy başdan geçirilýän sebitlerde, esasanam ýylylyk elektrik stansiýalarynda agaçlary gözden geçirendiklerini mälim eden Makineci, hapalanmagyň güýçlenýän döwürlerinde agaçlaryň ýyllyk diametriniň ýokarlanmagynda we halkalarynda ep-esli daralmalarda çynlakaý yza gaýdyşlaryň bardygyny düşündirdi. Bu nukdaýnazardan, agaç halkalary adam tarapyndan döreýän daşky gurşawyň hapalanmagy sebäpli tebigatyň ýok edilendigini subut edýän iň ygtybarly tebigy arhiw hasaplanýar.
Teswirler (0)
Teswir ýaz
Entek teswir ýazylmandyr. Ilkinji teswiri siz ýazyň!