Kazma dagy: Eýranyň syrly ýerasty ýadro desgasy

Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň (ABŞ) prezidenti Donald Trumpyň "ýakyn wagtda" Eýranyň ýadro infrastrukturasyna garşy gaty agyr harby operasiýa etjekdigi baradaky habary global diplomatiýada kartoçkalaryň paýlanmagyna sebäp boldy. Bu haýbat atyjy sözlerden soň, ähli gözler Eýranyň uran ätiýaçlyklarynyň we ösen sentrifugalaryň möhüm bölegini göterýändigi aýdylýan syrly Kazma dagyna öwrüldi. Tähran administrasiýasy mümkin bolan islendik operasiýa iň ýiti ses bilen jogap berjekdigini aýtdy.

Trump bilen Eýranyň arasyndaky täze dartgynlyk: Kazma Dağı näme üçin nyşana alynýar?

ABŞ-nyň prezidenti Donald Trumpyň, Eýranyň ýerasty ýadro desgalaryna ýer eýeçiligini edýändigi aýdylýan Kazma dagyna garşy harby gatyşma duýduryşy Eastakyn Gündogardaky dartgynlygy iň ýokary derejä çykardy. Eýranyň Ynkylap goragçylary goşunynyň Hatemul Anbiýa merkezi ABŞ-nyň bu howplaryna wagt ýitirmän jogap berdi. Resmi beýannamada ýadro ýa-da beýleki strategiki desgalara edilen islendik hüjümiň Eýrana gönüden-göni "söweşiň giňelmegi" hökmünde garaljakdygy nygtaldy. Tähran şeýle ssenariýada diňe bir ABŞ-ny däl, eýsem Waşingtonyň ähli ýaranlaryny we sebitdäki goldawçylaryny hem nyşana aljakdygyny mälim etdi we şeýle duýduryş berdi: "Şeýle hüjüm ýüze çykan halatynda ABŞ-nyň ähli emläkleri, ýaranlary we goldawçylary Eýranyň güýçli hüjüminiň nyşanyna öwrüler"

ady bilen tanalýan Kazma dagy, strategiki ýerleşişi bilen ünsi özüne çekýär. Öň ABŞ we Ysraýylyň howa zarbalarynyň nyşany bolan meşhur Natanz ýadro desgasyndan bary-ýogy 2 km uzaklykda ýerleşýän bu dag ýerasty gala ýaly hereket edýär. Ylym we halkara howpsuzlyk instituty (YDS) tarapyndan taýýarlanan hasabatlarda ýadro desgasynyň dagyň azyndan 100 metr çuňlugynda ýer astynda jaýlanandygy aýdylýar. Eýran, 2020-nji ýylda gurup başlan bu syrly toplumy Halkara Atom Energiýasy Guramasyna (IAEA) "ýadro ýangyjyny öndürýän sentrifugalary ýygnamak üçin ulanylýan desga" diýip habar berdi.

Jemgyýetçilikde açyk binagärlik meýilnamalary bolmadyk desga barada ähli maglumatlar, sputnik suratlary boýunça hünärmenleriň jikme-jik derňewlerine esaslanýar. Sputnik analizleri sebitdäki köp sanly tunel toplumyny, uly harby howpsuzlyk perimetri we howa bombalaryna garşy beton bilen berkidilen ullakan girelgeleri ýüze çykarýar. Golaýda bolup biljek hüjümlerden goranmak üçin gündogar tunel girelgeleriniň ikisiniň ulagyň geçmeginiň öňüni almak üçin beton guýmak we toprak doldurmak bilen berkidilendigi, ýöne doly ýapylmandygy syn edildi. Hasabatda entek doly işlemeli däl öýdülýän desgadaky gurluşyk işleriniň soňky ýylda, esasanam ABŞ we Ysraýyl tarapyndan 2025-nji ýylyň iýun aýynda amala aşyrylan uly howa hüjümlerinden soň gaty çaltlaşandygy çak edilýär.

Strategiki we halkara barlaglar merkeziniň (CSIS) hünärmenleriniň pikiriçe, Kazma dagynda bolup geçen bu adatdan daşary işiň aňyrsynda üç sany esasy ssenariýa bar: resmi taýdan habar berlişi ýaly, Eýran bu ýerde täze nesil merkezden gaçyryş önümlerini öndürip biler; Bu ýerdäki hüjümlerde zeper ýeten beýleki desgalardan operasiýa geçirmek arkaly kuwwatyny artdyryp biler ýa-da ýadro ýaragynyň iň möhüm tapgyry bolan urany baýlaşdyrmak üçin düýbünden gizlin desga gurup biler.

Uran ätiýaçlyklary we ösen merkezden gaçyryş serişdeleri howpsuzmy?

Gözleg habarlary Kazma dagynyň diňe bir gurluşyk meýdançasy bolman, eýsem eýýäm möhüm ýadro materiallaryny ýerleşdirýändigini görkezýär. ABŞ-da ýerleşýän CNN International teleýaýlymy bilen söhbetdeş bolan Ysraýylyň ýokary derejeli çeşmesi Ysraýylyň aňtaw gullugynyň gaty täsirli açyş edendigini aýtdy. Şoňa görä-de, 2025-nji ýylyň iýun aýynda geçirilen uly harby operasiýadan soň, Eýran ýokary derejede baýlaşdyrylan urany we iň kämilleşdiriji merkezden gaçyryş merkezlerini Kazma dagynyň bu ygtybarly ýerasty penalaryna geçirdi.

12adyňyzda bolsa, 12 gün dowam eden şol güýçli söweşde Ysraýyl goşuny; Eýranyň iň möhüm üç ýadro desgasy Natanz, Isfahan we Fordowy güýçli bombalady we ýadro gözleg maksatnamasynyň öňdebaryjylary bolan köp sanly alymy öldürdi. Soňra söweşe goşulan ABŞ agyr bunkerli bombalar bilen şol bir nyşana hüjüm etdi we şol wagtky prezident Trump bu operasiýa bilen Eýranyň ýadro kuwwatynyň düýbünden ýok edilendigini öňe sürdi. Şeýle-de bolsa, bu döwürde ne ABŞ, ne-de Ysraýyl Kazma dagyna garşy harby interwensiýa etmedi. ABŞ we Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) soňraky habarlary Eýranyň ýadro programmasynyň käbir böleklerine zeper ýetendigine garamazdan, onuň esasy gurluşynyň saklanandygyny tassyklady. Şondan bäri iki ýurduň esasy maksady Eýranyň takmynan 450 kilogram ýokary baýlaşdyrylan urany saklamak ýa-da ýok etmek boldy. Beýleki tarapdan, iýul aýynyň başynda Tähranyň ýokary derejeli howpsuzlyk işgäri Kazma dagynda ýadro işjeňligi baradaky ähli aýyplamalary düýbünden inkär etdi we bu aýyplamalaryň "esassyz" bolandygyny öňe sürdi.

Bunker döwýän bombalar Kazma Dağy urup bilermi?

Harby hünärmenler, howa zarbalary bilen ýeriň aşagynda ýerleşýän bu ägirt uly toplumy ýok etmek tehniki taýdan mümkin däl diýen ýaly. Kazma dagynda ýerleşýän desganyň, hatda ABŞ goşunynyň arsenalyndaky iň güýçli bunker busterleriniň hem baryp bilmejek çuňlukda gurlandygy çak edilýär. Daşary syýasat gözleg institutynyň hünärmeni Sam Lair, sebitdäki iň soňky emeli hemra suratlaryny gözden geçirip, “Roýter” habar gullugyna beren bahalarynda tuneliň girelgelerindäki berkitme işlerine ünsi çekdi. Lair tuneliň agzyny beton we toprak bilen berkitmek, gaçybatalga oklaryny ulanyp, takyk bombalanmagyň täsirini azaldyp, nyşana almagy gaty kynlaşdyrjakdygyny aýtdy.