Trumpyň stolundaky üç sany möhüm ssenariýa: ABŞ-Eýran dartgynlygyndaky ähliumumy söweş ýa-da konsessiýa?

Ankarada geçirilen möhüm NATO sammitinden soň, birnäçe wagt bäri dowam edip gelýän ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky harby we diplomatik dartgynlyk ýene-de dünýä jemgyýetçiliginiň üns merkezine öwrüldi. Bu mesele boýunça journalistsurnalistleriň soraglaryna jogap beren ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump, Eýran bilen ýaraşyk prosesiniň doly gutarandygyny aýtdy. Tähran administrasiýasyny gödek sözler bilen nyşana alan Trump: "Meniň pikirimçe, bu gutardy. Olary syrkaw we zalym adamlar dolandyrýar. Nuclearadro ýaraglary bolan bolsa, ulanmakdan çekinmezdiler" -diýdi. Bu ýiti sözler Hormuz bogazynyň töweregindäki iki ýurduň arasyndaky gyzgyn çaknyşykdan soň boldy. Alnan maglumatlara görä, ABŞ goşuny 9-njy iýuldan 10-njy iýul aralygynda gije Eýranyň serhedindäki käbir strategiki nyşanalara howa zarbalaryny amala aşyrdy. Eýran bu ädimine Aýlag ýurtlarynda ýerleşýän ABŞ harby elementlerini raketalar bilen nyşana aldy.

Iki ýurduň arasyndaky harby işjeňlik we dartgynly garaşma dowam edýärkä, halkara gatnaşyklar hünärmenleri ABŞ-nyň prezidenti Trumpyň orta möhletli saýlawlardan öň üç dürli ýol kartasynyň bardygyny bellediler. Bu saýlawlar; Uruş yglan etmek, harby we ykdysady basyşy ýokarlandyrmak ýa-da Tähranyň şertlerini kabul etmek bilen diplomatik eglişik etmek.

Ilkinji ssenariýa: weýrançylykly uruş

Donald Trumpyň krizisiň başyndan bäri harby gatyşmak mümkinçiligini stoluň üstünde saklaýandygy we Tährana bu ugurda ýygy-ýygydan duýduryş berýändigi mälimdir. 7-nji aprelde Pakistan tarapyndan ara alnyp maslahatlaşylan ilkinji ýaraşykdan ozal, Trump Eýranyň siwilizasiýasyny ýok etjekdigini we ýurduň raýat infrastrukturasyny nyşana alyp, "Daş asyryna" iberjekdigini aýdyp haýbat atdy.

Barak Obamanyň administrasiýasy döwründe 2015-nji ýyldaky ýadro şertnamasyny baglaşan toparyň bir bölegi bolan Eastakyn Gündogar institutynyň uly ylmy işgäri Alan Eyre ähliumumy söweş senarisine baha berdi. Eyre, şeýle karar kabul edilen halatynda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Eýranda suw arassalaýjy desgalar, elektrik stansiýalary we köprüler ýaly möhüm raýat infrastruktura desgalaryny nyşana alyp biljekdigini aýtdy. Şeýle ýagdaýda, Eýranyň Aýlag ýurtlaryndaky ABŞ ýaranlaryna garşy hüjümlerini has agressiwleşdirjekdigini öňe süren Eýre, harby güýji doly gutarýança Tähranyň garşylykdan ýüz öwürmejekdigini aýtdy. Şeýle-de bolsa, bilermenleriň köpüsi, Wýetnamyň, Yragyň we Owganystanyň ABŞ-nyň ykdysadyýetine we jemgyýetine goşulyşmagy netijesinde galan çuňňur ýaralar sebäpli täze uly göwrümli söweşe gatnaşmak islemeýär diýip pikir edýärler.

Ikinji ssenariýa: Ykdysady we harby gözegçiligi berkitmek

Trumpyň stolundaky ikinji wariant, Eýrana garşy harby we ykdysady sanksiýalary kem-kemden ýokarlandyrmak, Tährany Waşingtonyň şertleri boýunça parahatçylyk stolunda oturmaga mejbur etmek. Pentagonyň öňki işgäri we Waşington institutynyň gözleg müdiri Dana Stroul ABŞ-nyň bu ugurda takyk harby operasiýalaryň dozasyny artdyryp biljekdigini aýtdy. Stroul basyşyň şeýle ýokarlanmagynyň Eýranyň Hormuz bogazyny doly ýapmagyna sebäp bolup biljekdigini duýdurdy.

ABŞ-nyň Eýran boýunça öňki ýörite wekili Elliott Abrams Waşingtonyň Hormuz bogazynda Eýranyň gegemoniýasyny aýgytly harby ädimler bilen döwüp biljekdigi baradaky pikiri goraýar. Trumpyň halkara arenasynda aç-açan kemsidilmegini asla kabul etmejekdigini mälim eden Abrams: "Trump bogaz söwdasy arkaly Tährana gytaklaýyn girdeji gazanyp bilerdi. Şeýle-de bolsa," Hormuz bogazyna gözegçilik edýäris "diýip, eýranlylaryň kynçylyklaryna asla ýol bermez" -diýdi. Global energiýa transporty üçin möhüm ähmiýete eýe bolan Hormuz bogazynyň ýagdaýy öň taraplaryň arasynda ençeme gezek ara alnyp maslahatlaşylsa-da, harby hünärmenler bu suw ýolunyň, ähtimal krizis ýüze çykan halatynda Eýranyň iň güýçli strategiki surnaý kartasy bolmagyny dowam etdirjekdigini aýdýarlar.

Üçünji ssenariýa: Eýranyň şertlerini kabul etmek

ABŞ administrasiýasy üçin iň soňky we iň kyn wariant, harby güýçlenmegi duruzmak üçin diplomatik kanallar arkaly Eýranyň talaplaryna boýun bolmakdyr. Strategiki we halkara barlaglar merkeziniň (CSIS) Eastakyn Gündogar maksatnamasynyň hünärmenlerinden biri Tod Todman ýerdäki harby we syýasy hakykatlaryň Trump-ny bu mümkinçilige mejbur edip biljekdigini öňe sürýär. Todman "Trumpyň başdan geçirýän bu kyn ýagdaýynyň amaly hakykatlary agdyklyk eder. Bu ýagdaý Amerikany Eýranyň bogazyň üstünden gözegçilik etmek baradaky esasy şertlerini kabul etmäge mejbur edip biler" -diýdi

Waşingtonyň geljek döwürde haýsy strategiýany kabul etjekdigi entek belli däl bolsa-da, serhetde özara harby ar alyş dowam edýär. Atlantik Geňeşiniň Eastakyn Gündogar Maksatnamalarynyň müdiri we Goranmak ministrliginiň öňki geňeşçisi William Wechsler karar berýänleriň "gowy bilen erbet" däl-de, "erbet we erbet" warianty saýlamalydygyny aýtdy. Wechsler iň amatly ssenariýanyň, konfliktleri pes intensiwlikde saklamak we gepleşik kanallaryny açyk goýmakdygyny, ýogsam Eastakyn Gündogaryň yzyna dolanyp bolmajak weýran bolmagyň mümkindigini aýtdy.